श्रीरामः, वाल्मीकिना विरचिते रम्ये रामायणे, किष्किन्धाकाण्डस्य प्रथमे सर्गे, सौमित्रिणा सह पम्पासरः समीपं सम्प्राप्तः। तत्र श्रीरामः, तां रम्यां पम्पां दृष्ट्वा, हर्षवेगेन इन्द्रियैः कम्पमानः, कामवशेन सौमित्रिं प्रति इदं मधुरं वाक्यम् उवाच—"सौमित्रे! पश्य त्वं पम्पां, बर्हिणीलसदृशशुभोदकां, पुष्पितपद्मोत्पलविभूषितां, नानावृक्षैः शोभितां च। पश्य च पम्पावनं मनोहरदर्शनं, यत्र पर्वतानि दीप्तानि दृश्यन्ते, वृक्षाश्च शिखरवत् स्थिताः। किन्तु, भरतवियोगदुःखेन सीताहरणशोकाच्च अहं क्लिश्यमानः सन्तप्तः अस्मि। तथापि, दुःखेन अपि अभिभूतः सन्, चित्रकूटवनोपशोभिता पम्पा रम्यतया विराजते—नानाविधपुष्पैः समावृता, शीतलवारिणी, पुण्यदा च। पद्मैः आवृता, मनोहरदर्शना, सर्पमृगैः सेविता, मृगपक्षिसमाकीर्णा च सा। एषा नीलपीतशाद्वलभूमिः विशेषेण शोभते, यथा वृक्षपुष्पगुच्छैः भूषिता इव दृश्यते। पर्वतानि सर्वतः गुरुपुष्पैः समन्ततः आवृतानि, लतानां पुष्पशिखाभिः सर्वत्र आलिङ्गितानि। एषः सौमित्रे, मन्दमारुतः सुखस्पर्शः, ऋतुश्च कामसमृद्धः, सुरभिसुगन्धिः, यत्र तरवः नवपुष्पफलैः सुसज्जिताः। द्रष्टव्यं, सौमित्रे, पुष्पभारसंपूर्णानां वनानां रूपाणि, यत्र मेघाः इव पुष्पवृष्टिं कुर्वन्ति। एतेषु रम्येषु शैलशिखरेषु, नानावनवृक्षाः वातवेगेन सञ्चालिताः, पुष्पाणि भूमौ सिञ्चन्ति। पश्य, सौमित्रे, यथा वातः सर्वत्र पतितान्यपतन्यानि वृक्षस्थानि पुष्पाणि च क्रीडति इव। वातः बहुपुष्पशाखान् कम्पयन्, भ्रमरगुञ्जितैः सह चलितपुष्पेषु सञ्चरति। मत्तकोकिलानां स्वरेण, पर्वतगुहाभ्यः निर्गतः वातः, वृक्षान् नर्तयन्, गानमिव करोति। वातेन समन्ततः तीव्रं कम्पिताः अनेके वृक्षाः शाखाग्रैः परस्परं आविद्धाः, जालवत् दृश्यन्ते। एषः एव वातः, चन्दनशीतलः, सुखस्पर्शः, पुण्यगन्धवहः, श्रमहरः च। वातेन कम्प्यमानाः एते वृक्षाः, मधुगन्धिसंयुक्ते वने भ्रमरगुञ्जितैः सह, रुदन्त इव दृश्यन्ते। रम्येषु पर्वतशिखरेषु, सुमनोहरपुष्पविभूषितेषु, महावृक्षैः आलिङ्गिताः शिखराः शोभन्ते। एते वृक्षाः, पुष्पमालिन्यैः शिरोभिः वातेन चलिताः, भ्रमरैः भूषिताः, गीतप्रशंसिताः इव सन्ति। सर्वत्र विकसितानि कर्णिकारवृक्षाणि पश्य, पिताम्बरधरपुरुषानिव सुवर्णेन आवृताः शोभन्ते। एषः वसन्तः, सौमित्रे, नानापक्षिस्वरनिनादितः, सीतावियोगात् दुःखमेव वर्धयति। कामेन पीडितः दुःखेन अभिभूतः सन्, हृष्टरवः कोकिलः मां आह्वयति। एषः प्रमुदितः कोकिलः, लक्ष्मण, रम्ये वनसरित्कुले विलपति, कामवशात् मां शोकयिष्यति। यदा सा प्रियंवदा आश्रमे स्थित्वा तस्य रवं श्रुत्वा, हृष्टा मामाह्वयत्, अत्यन्तं प्रहृष्टा चाभवत्। पश्य सर्वतः वृक्षलतानलिन्यः, नानाविधैः पक्षिभिः पूर्णाः, ये विविधैः स्वरेण गायन्ति। पक्षिणः स्वयोथेषु प्रियसंयुक्ताः हृष्टाः, सौमित्रे, भ्रमरराजः च प्रहृष्टः, मधुरस्वरः। अत्र नदीतीरे पक्षिसमूहाः प्रमुदिताः, कोकिलानां घोषेण, नरकोकिलगीतैः च। एते वृक्षाः, ये मम कामाग्निं दीपयन्ति, अशोकपुष्पगुच्छैः ज्वलन्त इव, भ्रमरगुञ्जितैः च पूरिताः। वसन्ताग्निः नवपल्लवलोहितैः मां दहिष्यति, यतः सा मृदुनेत्रा, सुकेशिनी, मधुरभाषिणी मया न दृश्यते। सा अदृष्ट्वा, सौमित्रे, मम जीवने प्रयोजनं नास्ति; एषः ऋतुर्मनोहरः, दीप्तिमान्, तस्यै एव युक्तः। वने कोकिलरवैः पूरिते, सा प्रियायै अलङ्कृतम्, निर्दोष, वसन्तस्य गुणाः कामोत्पन्नाः वर्धन्ते। एषः शोकाग्निः मां शीघ्रं दहिष्यति, एतान् रम्यवृक्षान् पश्यन्, तां स्त्रीं न पश्यामि। मम अन्तरतः उद्भूतः अयं शोकः वर्धिष्यते; वैदेह्याः अदर्शनं दुःखं वर्धयति। वसन्तः, दृश्यमानः अपि, स्वेदक्लेशकामेन मलिनीकृतः; सा मृगाक्षी, चिन्ताशोकबलात्, मां पीडयति। क्रूरः चैत्रवनवातः मां संतापयति, सौमित्रे; पश्य मयूराः कियत् शोभन्ते, नृत्यन्तः इह तत्र च। वातेन कम्पितपक्षाः, स्फटिकवातायनानिव, मयूराः मयूरीभिः परिवृताः, कामाभिभूताः। मम, कामेन संतप्तस्य, एते दृश्यमानाः स्पृहां वर्धयन्ति; पश्य, लक्ष्मण, यथा मयूरः नृत्यति, मयूरी तस्य समीपे नृत्यति। सा मयूरी, प्रियतमेण साकं, पर्वतशिखरे कामार्ता अनुसरति; तथैव मयूरः अपि हृदयेन तां प्रियां अनुसरति। सः मयूरः, शोभनपक्षविस्तारः, रवेण उपहसन्निव, तस्य प्रिया निश्चितं न राक्षसैः अपहृता अस्मिन्वने। एवं श्रीरामः, सौमित्रिणा सह, पम्पावनस्य सौन्दर्यं, वसन्तस्य माधुर्यं, सीतावियोगशोकं च, हृदयंगमेन भावेन प्रकटयामास।