ततो रामः लक्ष्मणेन सह पम्पासरः समीपे वनमार्गेण गच्छन्, तिलकबीजपूरवटश्वेतपादपैः, पुष्पितैः करवीरैः पूर्णपुष्पैः पुन्नागैश्च शोभितं वनं ददर्श। तत्र मालतीकुन्दबन्दीरनिकुलैः, अशोकसप्तपर्णकटकातिमुक्तैश्च वृक्षैः सुसम्पन्नं वनं दृष्ट्वा, अन्यैश्च नानाविधैः पादपैः शोभितं प्रियाङ्गनिव, तस्याः पम्पायाः तटे पूर्वोक्तः रिष्यमुखो गिरिः खनिजैः भूषितः स्थितः आसीत्। सः गिरिः रिष्यमुखः नाम, नानावर्णपुष्पसमृद्धवृक्षैः शोभितः, तत्र महात्मनः ऋक्षराजस्य पुत्रः बलवान् सुग्रीवः नाम प्रसिद्धः वानरराजः निवसति। तं सुग्रीवं सम्प्राप्तुम्, नरश्रेष्ठ, इति रामः पुनः साहसं लक्ष्मणं प्रति उवाच—"कथं सीताविना जीवितुं शक्नोमि लक्ष्मण?" इति। एवं वदन्, प्रेमविह्वलः, तस्य मनः अन्यत्र न लग्नम्, सः परमदुःखमुदीरयन्, लक्ष्मणेन सह रम्यं पद्मवन्तं पम्पासरः प्रविवेश। सः शनैः शनैः गच्छन्, वनं निरीक्षन्, रमणीयपद्मवन्तं पम्पासरः, नानाविधपक्षिसंकुलं, लक्ष्मणेन सह प्रविवेश। एवं श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे किष्किन्धाकाण्डे प्रथमे सर्गे कथा प्रवर्तते। तत्र तां पम्पां दृष्ट्वा रामस्य इन्द्रियाणि हर्षेण कम्पितानि, कामवशं गत्वा सः सौमित्रये इदं वचनमुवाच— "सौमित्रे, एषा पम्पा पश्य, वैडूर्यसदृशशुद्धजलसम्पन्ना, पुष्पितैः पद्मैः शतपत्रैश्च विराजिता, नानाविधवृक्षैः शोभिता। सौमित्रे, पम्पावनं पश्य, दृष्टिसुखं, यत्र गिरयः दीप्ताः, वृक्षाश्च शिखराणिव स्थिताः।" "किन्तु मां दुःखं बाधते, भरतशोकात् वैदेह्याः च हरणात् संतप्तं मां। दुःखेनापि पीडितं मां, पम्पासरः चित्रकूटवनशोभिता, नानापुष्पविचित्रिता, शीतलसलिलसम्पन्ना, शुभा, शोभते।" "पद्मैः आवृतं, दृष्टिसुखं, सर्पमृगसंकीर्णं, मृगपक्षिसम्पूर्णं च एतत्। नीलपीतकुशभूमिः विशेषेण विराजते, यथा वृक्षपुष्पगुच्छैः भूषिता।" "गिरिशिखराणि, सर्वतः पुष्पभारसमृद्धानि, लतानां पुष्पिताग्रैः सर्वत्र आलिङ्गितानि। एषः मन्दमारुतः, सौमित्रे, सुखस्पर्शः, ऋतुः कामसमुत्थः, सुरभिः मधुरः च, यदा वृक्षाः नवपुष्पफलसमृद्धाः।" "एतानि पुष्पसमृद्धवनरूपाणि पश्य, सौमित्रे, यथा पुष्पवृष्टयः मेघवृष्टिवत् पतन्ति। रम्येषु शिलातलेषु, नानावनवृक्षाः वातवेगेन कम्प्यमानाः, पुष्पाणि भूमौ स्रवयन्ति।" "एषः वातः, सौमित्रे, पतितानि पतमानानि शेषाणि च पुष्पाणि सर्वत्र क्रीडन्निव दृश्यते। पुष्पितशाखाभिः वृक्षान् कम्पयन्, भ्रमरगणानां गुंजनैः सह चलत्पुष्पेषु।" "मत्तकोकिलानां स्वरैः सह, वातः वृक्षान् नृत्ययन् इव, गिरिगुहाभ्यः निर्गच्छन् गीतमिव गायन्। सर्वतः कम्प्यमानाः शाखाग्रैः संयुताः वृक्षाः, वातेन सम्यक् कम्पिताः, जालवत् तिष्ठन्ति।" "एषः एव वातः, चन्दनशीतलः, सुखस्पर्शः, पुण्यगन्धवहः, श्रमं हरति। वातेन कम्प्यमानाः एते वृक्षाः, मधुगन्धिसु वनेषु भ्रमरगणगुञ्जितैः सह रुदन्त इव दृश्यन्ते।" "रम्येषु गिरिशिखरेषु, सुखपुष्पशोभिषु, महावृक्षसंवृताः शिखराणि दीप्तानि। पुष्पच्छदितमस्तकाः कम्प्यमानाः वृक्षाः, भ्रमरैः भूषिताः, गीतवद् शोभन्ते।" "पश्य, सौमित्रे, सर्वत्र पूर्णपुष्पितान् कर्णिकारवृक्षान्, यथा पिताम्बरधारी नराः सुवर्णच्छन्नाः शोभन्ते।" "एषः वसन्तः, सौमित्रे, नानापक्षिस्वरनिनादितः, मम शोकं वर्धयति, सीतावियोगात्।" "कामः मां पीडयति, दुःखेन संतप्तं, प्रमुदितः कोकिलः मां आह्वयति।" "एषः प्रमुदितः कोकिलः, लक्ष्मण, अस्मिन रम्ये वनस्रोतसि विलपति, कामवशात् मां शोकयिष्यति।" "एकदा, तस्याः आश्रमे तस्य निनादं श्रुत्वा, प्रिया माम् आह्वयत्, हृष्टा, परमं हर्षं प्राप।" "पश्य, सर्वतः वृक्षा, गुल्मा, लताश्च, नानापक्षिसंकुलाः, स्वस्वरैः गायन्तः।" "पक्षिणः, स्वयमेकत्र सङ्गम्य, स्वैः पतिभिः सह प्रमुदिताः, सौमित्रे, भ्रमरराजः च हृष्टः, मधुरस्वरः।" "अस्मिन नदीतीरे, पक्षिसंघाः प्रमोदन्ते, कोकिलानां घोषेण, कुक्कुटानां गीतैः सह।" "एते वृक्षाः, यः मम कामाग्निं दीपयन्ति, निनदन्ति—अशोककुसुमसमूहाः शिखाभिः ज्वलन्त इव, भ्रमरगुञ्जितैः व्याप्ताः।" "वसन्ताग्निः, रक्तनवपत्रैः सह, मां दहिष्यति, या न दृश्यते—सा मृदुतरालोचना, सुकेशा, मृदुवदना।" "तां विना, सौमित्रे, मम जीवने प्रयोजनं नास्ति; एषः ऋतुः, सुशोभनः, तस्यै एव अर्हः।" "वनं कोकिलनिनादितं, प्रियायाः शोभनं, सौमित्रे, वसन्तस्य गुणाः, कामसमुत्थाः, वर्धन्ते।" एवं रामः, पम्पासरः तटं, वनं, गिरिशिखराणि, नानाविधपुष्पवृक्षान्, पक्षिसंघान्, भ्रमरान् च निरीक्ष्य, सीतावियोगदुःखेन संतप्तः, लक्ष्मणं प्रति प्रेमविह्वलः, हृदयवेदना समुपदिशन्, तत्र रम्ये वसन्तकाले, पम्पायां विललाप।