रामः स लक्ष्मणसहितः पम्पां दृष्ट्वा, दशरथस्य तेजस्वी पुत्रः, शोकात् विलपितुम् आरभत्। तिलक-बीजपूर-वट-श्वेतवृक्षैः, पुष्पितैः करवीरैः पूर्णपुण्डगैश्च, मालती-कुन्द-बन्दीर-निकुल-शोक-सप्तपर्ण-काटक-अतिमुक्त-वृक्षैः, तथा नानाविधैः वृक्षैः रम्यतया प्रियायाः सदृश्या शोभितं तस्याः तीरमासीत्। तस्य तटे पूर्वोक्तः पर्वतः रत्नैः भूषितः स्थितः। ऋक्षराजमहात्मनः पुत्रः स ऋष्यमूकः पर्वतः, विविधवर्णपुष्पवृक्षैः शोभितः, तत्र निवसति। बलवान् स सुग्रीवः, नाम्ना प्रसिद्धः, तत्र वानरराजः वसति। तं सुग्रीवं वानरराजं प्राप्नुहि, नरश्रेष्ठ। पुनः सत्यवीर्यवान् रामः लक्ष्मणं प्रति उवाच—"लक्ष्मण, सीता विना कथं जीवितुं शक्यं?" एवं उक्त्वा, प्रेमदुःखेन पीडितः, चित्तं अन्यत्र न स्थापयन्, परमदुःखं उच्चारयन्, लक्ष्मणसहितः रम्यं पद्मसंपन्नं पम्पां प्रविष्टवान्। शनैः वनं निरीक्ष्य, पम्पां ददर्श, यस्य वनानि दर्शनीयानि, नानाविहगसमाकीर्णानि, लक्ष्मणसहितः तत्र प्रविष्टः। तत्र, वाल्मीकिरामायणस्य कीष्किन्धाकाण्डे, प्रथमः सर्गः आरभ्यते। तत्र, तां दृष्ट्वा, रामस्य इन्द्रियाणि हर्षेण कम्पितानि; कामेन अभिभूतः, स सुमित्रपुत्रं इदं अब्रवीत्—"सुमित्रपुत्र, पम्पां पश्य, यत्र वारि वैदूर्यसदृशं, पद्मोत्पलैः विविधवृक्षैः च शोभितम्। पम्पावनं पश्य, रम्यं दृश्यते, यत्र पर्वतानि दीप्तानि, वृक्षाः शिखराणि इव स्थिताः।" "किन्तु, दुःखेन पीडितः अहं, भरतस्य शोकात्, वैदेह्याः अपहरणात्, संतप्तः। यद्यपि दुःखेन अभिभूतः अस्मि, पम्पा चित्रकूटवनैः शोभिता, नानापुष्पैः विकीर्णा, शीतवारिणा, शुभा दीप्तिमती।" "पद्मैः आवृतं, अतीव रम्यं, नागैः मृगैः समाकीर्णं, मृगपक्षिभिः पूर्णं। नीलपीततृणभूमिः विशेषेण दीप्तिमती, यथा वृक्षपुष्पगुच्छैः भूषिता। पर्वतशिखराणि, सर्वतः पुष्पभारैः सम्पन्नानि, लताभिः सर्वत्र आलिङ्गितानि।" "एषः सुमित्रपुत्र, शीतलः मारुतः, सन्दलेन स्पर्शे सुखदः, पावनगन्धः, श्रान्तिं हन्ति। वृक्षाः मारुतेन कम्पिताः, मधुगन्धयुक्ते वने भ्रमन्ति मधुकण्ठाः, तेषु मधु भृङ्गाः गुञ्जन्ति।" "पर्वतशिखराणि रम्यपुष्पैः भूषितानि, महावृक्षैः आलिङ्गितानि, शोभन्ते। वृक्षाः पुष्पमालाभिः शिरांसि आवृत्य, मारुतेन चलन्ति, मधुकण्ठैः अलङ्कृताः इव गीतानि।" "सर्वत्र पूर्णपुष्पाणि कर्णिकारवृक्षाः पश्य, यथा पिताम्बरधारिणः पुरुषाः सुवर्णेन आवृताः। एषः वसन्तः, सुमित्रपुत्र, नानापक्षिस्वरैः गुञ्जितः, मम शोकं केवलं वर्धयति, सीतायाः वियोगात्।" "कामः मां पीडयति, दुःखेन अभिभूतः अस्मि, प्रमुदितः कोकिलः गायन् मां आह्वयति। प्रमुदितः कोकिलः लक्ष्मण, एषः रम्ये वनसरित्कुले कूजिष्यति, प्रेम्णा आक्रान्तः मां शोकयिष्यति।" "एकदा, तस्य कूजनं श्रुत्वा, आश्रमे सा प्रिया हृष्टा मां आह्वयत्, अतीव हर्षिता। सर्वत्र वृक्ष-गुल्म-लताः नानापक्षिभिः पूर्णाः, ये स्वस्वरैः गायन्ति।" "पक्षिणः स्वमित्रैः सह हृष्टाः, स्वगणेषु प्रमुदिताः, मधुकण्ठराजः च हृष्टः, तेषां स्वराः मधुराः। नदीतीरे पक्षिसमूहाः प्रमुदिताः, कोकिलानां घोषैः, नरकोकिलानां गीतैः।" "एते वृक्षाः, मम प्रेमाग्निं प्रज्वलयन्ति, अशोकपुष्पगुच्छाः ज्वलन्ति इव, भृङ्गगुञ्जनं व्याप्नोति। वसन्ताग्निः, रक्तप्रसूतनवपल्लवैः, मां दहिष्यति, यतः न तां पश्यामि—लघुनेत्रां, सुकेशां, मृदुवाचां।" "तां विना, सुमित्रपुत्र, मम जीवने किमर्थः? एषः ऋतु, एषः शोभनः, दीप्तिमान्, तस्यै एव अर्पितः।