पम्पासरः पद्मोत्पलसम्पूर्णः सुरभिपद्मगन्धिना सलिलेन स्फीतः, सस्यान्तरेषु पुष्पिताम्रवनेन, मयूररवैरनुनादितः, शोभायामपि परमां प्राप्तवान्। तस्यां रम्यायां पम्पायां दृष्ट्वा रामः सौमित्रिणा सह, दीप्तिमान् दशरथात्मजः, शोकवेगेन विललाप। तत्र तिलकबीजपूरन्यग्रोधश्वेतपादपैः, पुष्पितैः करवीरैः पूर्णपुष्पैः पुन्नागैश्च, जाम्बूनैः कन्दकैः कुन्दगुच्छैः निकुलैश्च, अशोकैः सप्तपर्णैः कटकातिमुक्तकैः च, विविधैः पादपैः शोभितः स सरस्तटः प्रियायाः इव रूपमुद्वहन्, तस्य तटे पूर्वोक्तः गिरिः रत्नैः शोभितः स्थितः। स ऋश्यमुख इति ख्यातः, नानावर्णपुष्पवृक्षैः विभूषितः। तत्र ऋक्षराजमहात्मनः पुत्रः सुग्रीवः महाबलः, प्रसिद्धनामा, वानरराजः वसति। तं सुग्रीवं सम्प्राप्नुहि, पुरुषर्षभ। एवं पुनः स वीर्यवान् लक्ष्मणं प्रति उवाच—"कथं सीताविरहः मां जीवयेत्, लक्ष्मण?" इति। एवं ब्रुवाणः, प्रेमपीडितः, अन्यत्र चित्तं न स्थापयन्, लक्ष्मणेन सहितः तं परमदुःखम् उच्चारयन्, पद्माकुलां रम्यां पम्पां प्रविवेश। स शनैः शनैः वनं निरीक्षन्, तं पम्पासरः बहुविहङ्गसंकीर्णं, मनोहरवनोपेतं दृष्ट्वा लक्ष्मणेन सह प्रविवेश। एवं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे प्रथमोऽयं सर्गः। तत्र तां सरस्त्रीं दृष्ट्वा, रामस्येन्द्रियाणि हर्षवेगेन सन्चलितानि, कामवेगेन पीडितोऽसौ सौमित्रिं प्रति इदं वचोऽब्रवीत्—"सौमित्रे, पश्य पम्पां, वैदूर्यसदृशशुद्धसलिलां, पुष्पितपद्मोत्पलशोभितां, नानावृक्षसमलङ्कृताम्। पश्य पम्पावनं रम्यदर्शनं, यत्र गिरयः प्रभान्ति, वृक्षाश्च शिखरवद्वर्तन्ते।" "माम् तु शोकोऽभिभवति, भरतशोकात् वैदेह्याः चापहरणात्। तथापि दुःखाकुलस्यापि मम, चित्रकूटवनोपेता पम्पा शोभते—नानाविधपुष्पविच्छन्ना, शीतलसलिला, शुभा। पद्माकुला, मनोहरदर्शन्या, सर्पमृगसंकीर्णा, मृगपक्षिसमावृताच च सा। नीलपीततृणभूमिः विशेषेण विराजते, यथा वृक्षपुष्पगुच्छैः विभूषिता।" "गिरिशिखराणि, सर्वतो गुरुपुष्पसमावृतानि, लतानां पुष्पशाखाभिः सर्वत्र परिष्वक्तानि। एष सौमित्रे, मन्दगन्धः शीतलः, ऋतुश्च कामोदयकारी, नवपुष्पफलवृक्षैः सुरभिः। पश्य सौमित्रे, पुष्पभारवतीः पम्पावनरूपाः, याः पुष्पवृष्टिं मेघवद् वर्षन्ति। रम्येषु शैलपृष्ठेषु, वनवृक्षाः वातवेगेन पुष्पाणि भूमौ क्षिपन्ति।" "पश्य सौमित्रे, यथा वातः सर्वत्र पतितान् पतमानान् शेषांश्च पुष्पान् क्रीडतीव। वातः पुष्पितशाखान् कम्पयन्, भ्रमररवसमन्वितः, कम्पमानपुष्पेषु सञ्चरति। मदोत्कण्ठितकोकिलरवैः वातः वृक्षान् नृत्ययतीव, गुहासु निर्गच्छन् गीतवद् ध्वनिं जनयति।" "यदा वातः सर्वतः तीव्रं कम्पयति, तदा शाखाग्राणि परस्परं परिप्लुतानि, वृक्षाः जालवत् दृश्यन्ते। एष शीतलः चन्दनसदृशः वातः, स्पर्शे सुखदः, पवित्रगन्धयुक्तः, श्रमं हरति। वातेन कम्पिताः एते वृक्षाः, मधुमद्गन्धिन्यः वन्याः भ्रमरनिनादेन रुदन्तीव।" "रम्येषु शैलपृष्ठेषु, मनोहरपुष्पलताभिः भूषितेषु, शिखराणि महावृक्षपरिष्वक्तानि शोभन्ते। एते वृक्षाः, पुष्पमालिनः, वातेन कम्पमानाः, भ्रमरैः भूषितमूर्धानः, गीतान्यिव गायन्ति। सर्वत्र पूर्णपुष्पिताः कर्णिकारवृक्षाः, पीताम्बरधारिण इव नराः, सुवर्णेन आवृताः, शोभन्ते।" "एष वसन्तः, पक्षिरवैः प्रतिनादितः, सौमित्रे, मम दुःखं वर्धयति—सीतावियोगात्। कामो मां पीडयति, दुःखसङ्कुलं, प्रमुदितः कोकिलः गायति। प्रमुदितः कोकिलः, लक्ष्मण, अस्मिन रम्ये वनसरसि विलपति, कामवेगेन मां शोकयिष्यति। कदाचित् तस्य रवं आश्रुत्य, आश्रमे सा प्रिया ममाह्वयत्, हृष्टा च परमं हर्षमवाप।" "सर्वतः वृक्षलता गुच्छाः, नानाविधैः पक्षिभिः कूजिताः, सौमित्रे, विविधैः स्वरेण गीतानि गायन्ति। पक्षिणः स्वैः स्वैः दम्पतिभिः सह प्रमोदन्ते, मधुपतिः च प्रमुदितः, मधुरस्वरः। अस्यां नदीतीरे पक्षिसङ्घाः प्रमोदन्ते, कोकिलरवैः, कोकिलपुंसां गीतैः च।" "एते वृक्षाः, मम कामाग्निं सञ्ज्वालयन्ति, अशोकगुच्छाः शिखाभिः ज्वलन्त इव, भ्रमररवः व्याप्तः। वसन्ताग्निः, नवपल्लवशोभितः, मां दहिष्यति—सा तु नेत्रपक्ष्मलता, सुकेशी, मृदुभाषिणी, दृष्टा न दृश्यते।" एवं रामः, पम्पावनस्य रमणीयताम् अनुभूय, सौमित्रिणा सह, शोकवेगेन पीडितः, सीतावियोगदुःखेन संतप्तः, तत्रैव स्थितः।