रामः तृष्णया दग्धः, महत् सरः प्रति गच्छन्, विविधान् वृक्षान् नानाविधान् सरांसि च पश्यति स्म। स दूरात् जलसम्पन्नं मतङ्गसरोवरं नाम सरः प्राप्त्वा तत्र प्रविष्टवान्। तत्र रघुसुतौ समाहितौ शान्तचित्तौ गतौ, किन्तु दशरथनन्दनः रामः शोकग्रस्तः अभवत्। स च रम्यं पद्मसरोवरम् प्रविष्टवान्, यत्र प्रस्फुरितपद्मानि तिलक-अशोक-पुण्डग-बकुल-उदालकवृक्षैः परिवृतम् आसीत्। तद् सरः सुन्दरैः काननैः घनम्, पद्मैः जलं आवृतम्, स्फटिकसदृशं निर्मलम्, स्निग्धरेणुना विततम्, अतिसुखदं च आसीत्। मीनकूर्मैः समाकीर्णम्, तीरवृक्षैः शोभितम्, लतानां सख्यैः इव आवृतम्, तद् सरः रम्यं आसीत्। किन्नर-नाग-गन्धर्व-यक्ष-राक्षसैः सेवितम्, नानावृक्षलताभिः छन्नम्, शीतलजलम्, सुन्दरम् आसीत्। पद्मैः रक्तम्, सुवासित-शतदलैः सुरभितम्, कुमुदगुच्छैः श्वेतम्, उत्पलैः नीलम्, चित्रपटमिव शोभितम्। पद्मानि नीलशतदलानि च पूर्णानि, सुवासितपद्मैः समृद्धम्, आम्रवृक्षपुष्पैः सीम्नि शोभितम्, मयूरनिनादैः गुञ्जितम्। ततः रामः सौमित्रिणा सह तां पम्पां दृष्ट्वा, दशरथनन्दनः दीप्तिमान् विलपितुम् आरभत। तिलक-बीजपूर-वट-श्वेतवृक्षैः, पुष्पितकरवीरैः पूर्णपुण्डगैः च, मल्लिका-कुन्द-बन्दीर-निकुलैः, अशोक-सप्तपर्ण-काटक-अतिमुक्तैः च शोभितम्। अन्यैः नानाविधान् वृक्षैः रम्यं, प्रियायाः इव शोभितम्, तस्याः तटे पूर्वोक्तः पर्वतः रत्नैः अलङ्कृतः स्थितः। ऋश्यमूकः नाम स पर्वतः, नानावर्णपुष्पवृक्षैः शोभितः, तत्र ऋक्षराजमहात्मनः पुत्रः निवसति। सुग्रीवः नाम बलवान् प्रसिद्धः तत्र वसति। तं सुग्रीवं वानरराजं प्राप्नुहि, नरश्रेष्ठ। एवं पुनः रामः सौमित्रिणं प्रति उवाच— "कथं सीताविना जीवितुं शक्यं, लक्ष्मण?" इत्युक्त्वा, प्रेमदुःखेन पीडितः, अन्यत्र चित्तं न स्थापयन्, परमदुःखं उच्चारयन्, सौमित्रिणा सह रम्यं पद्मसंपन्नं पम्पां प्रविष्टवान्। शनैः गच्छन्, वनं निरीक्षन्, सौमित्रिणा सह पम्पां दृष्ट्वा, तस्य काननानि रम्याणि, नानापक्षिसंकुलानि, प्रविष्टवान्। श्रीवाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे प्रथमः सर्गः आरभ्यते। तत्र तां दृष्ट्वा, रामस्य इन्द्रियाणि हर्षेण कम्पितानि, कामेन अभिभूतः, सौमित्रिणं प्रति इदं उवाच। "सौमित्रे, पम्पां पश्य, बर्हिणीमणिसदृशशुद्धजलाम्, प्रस्फुरितपद्म-नीलशतदलैः विभूषिताम्, नानावृक्षैः शोभिताम्। सौमित्रे, पम्पावनं पश्य, रम्यदर्शनम्, यत्र पर्वताः दीप्तिमन्तः, वृक्षाः शिखराणि इव स्थिताः।" "किन्तु दुःखेन पीडितः अस्मि, भरतस्य दुःखेन, वैदेह्याः अपहरणेन च। दुःखेन आवृतः अपि, पम्पा चित्रकूटवनैः विभूषिता, नानापुष्पविचित्रा, शीतलजलसम्पन्ना, शुभा च शोभते। पद्मैः आवृत्ता, रम्यदर्शना, नाग-मृगैः सेविता, मृग-पक्षिसंकुला। नीलपीततृणभूमिः विशेषेण दीप्तिमती, वृक्षपुष्पगुच्छैः अलङ्कृता इव।" "पर्वतशिखराणि सर्वतः पुष्पभारसमृद्धानि, लतानां पुष्पशिखैः सर्वत्र आलिङ्गितानि। एषः मृदु वातः, सौमित्रे, सुखदः, ऋतु कामपूर्णः, सुरभि मधुरः, नवपुष्पफलवृक्षैः विभूषितः। पश्य, सौमित्रे, पुष्पसमृद्धानि वनानि, यथा मेघाः वर्षं व्रजन्ति, तथा पुष्पवर्षं कुर्युः।" "एते रम्ये स्थले, नानावनवृक्षाः, वातवेगेन विक्षिप्ताः, भूमौ पुष्पाणि स्रजन्ति। पश्य, सौमित्रे, यथा वातः सर्वत्र पतितानि, पतमानि, वृक्षेषु स्थितानि पुष्पाणि क्रीडति। पुष्पितशाखानां कम्पनं, भ्रमराणां गुञ्जनं च, वातः चालयन्, पुष्पेषु भ्रमराः सञ्चरन्ति।" "मदोत्कटकोकिलनिनादैः वातः वृक्षान् नृत्ययति, पर्वतगुहात् निर्गम्य गीतमिव गायति। सर्वतः तीव्रं कम्पनं कुर्वन्, शाखासु सन्तानानि, वृक्षाः तन्तुवत् आवृताः इव दृश्यन्ते। एषः वातः चन्दनसदृशशीतलः, स्पर्शे सुखदः, पवित्रगन्धयुक्तः, श्रान्तिं शमयति।" "वातेन कम्पिताः वृक्षाः, भ्रमराणां साम्ना वनानि गुञ्जन्ति, मधुगन्धयुक्तानि। रम्येषु पर्वतशिखरेषु, पुष्पैः अलङ्कृतेषु, शिखराणि महावृक्षैः आलिङ्गितानि, दीप्तिमन्तः दृश्यन्ते।" "वृक्षाः, पुष्पमालिनः, वातेन कम्पिताः, भ्रमरैः भूषणमिव अलङ्कृताः, गीतमिव शोभन्ते। सर्वत्र पूर्णपुष्पिताः कर्णिकारवृक्षाः पश्य, पीतवस्त्रधारीणां पुरुषाणामिव, सुवर्णेन आच्छादिताः।" "एष वसन्तः, सौमित्रे, नानापक्षिनिनादैः गुञ्जितः, मम दुःखं केवलं वर्धयति, सीतावियोगात्।" एवं रामः सौमित्रिणा सह, पम्पां रम्यां, वनं च शोभनं, दुःखेन अभिभूतः, स्नेहपूर्णया दृष्ट्या निरीक्षन्, विलपन् च, तत्र विचरति स्म।