महद् वनं तु तदा कोयष्टिक- अर्जुनक- शतपत्र- किरकपक्षिणां शब्दैः सहान्यैश्च पक्षिभिः प्रतिनादितम्। रामस्तु तत्र कामाग्निना दह्यमानः, विविधान् वृक्षान् बहून् सरांसि च निरीक्षन्, महद् तद् सरः यत्र मातङ्गसरो नाम, दूरात् सम्प्राप्य प्रविवेश। तत्र रघुसुतौ शान्तचित्तौ तस्थतुः, किन्तु दशरथनन्दनः रामः शोकवशं गतः। सः तद् मनोहरं पद्मवनं प्रविवेश, यत्र स्फुटितपद्मैः पूरितं सरः, तिलक-अशोक-पुन्नाग-बकुल-उदालकवृक्षैः परिवृतम्। तत् सरः शोभनगुल्मसंवृतम्, पद्मैः सन्भूतजलम्, स्फटिकसमानं निर्मलम्, समशिलातलविस्तृतम्, रमणीयम्। मत्स्यकच्छपसमाकीर्णम्, तीरैः वृक्षैः विभूषितम्, लतानां गुच्छैः सखिभिरिव परिवेष्टितम्। किन्नर-सर्प-गन्धर्व-यक्ष-राक्षससेवितम्, नानावृक्षलतान्वितम्, शीतलसलिलं सुशोभनं सरः। रक्तपद्मैः, सुरभिकुमुदैः श्वेतैः, नीलोत्पलैश्च विभूषितं, चित्रपटमिव दृश्यते। पद्मैः नीलोत्पलैः च पूरितं, सुरभिपद्मसमाकीर्णम्, पुष्पिताम्रवाटिकापार्श्वम्, मयूरनिनादितम्। तं पम्पासरः दृष्ट्वा रामः सौमित्रिणा सह, तेजस्वी दशरथात्मजः विललाप। तिलक-बीजपूर-वट-श्वेतवृक्षैः, पुष्पितकरवीरैः, सम्पुष्पितपुन्नागैश्च शोभितम्। जाम्बू-कुन्द-बन्दीर-निकुलगुल्मैः, अशोक-सप्तपर्ण-कटक- अतिमुक्तकवृक्षैः च शोभितम्। नानाविधवृक्षैः रम्यं, प्रियतमेव स्त्रीविभूषितम्, तस्य तटे पूर्वोक्तः गिरिः रत्नैः विभूषितः स्थितः। ऋश्यमूक इति विख्यातः, नानावर्णपुष्पवृक्षैः शोभितः, तत्र ऋक्षराजात्मजः महात्मनः सुतः वसति। बलवान् सः सुग्रीवः नाम्ना प्रसिद्धः, तत्र वसति; त्वं, नरश्रेष्ठ, तं वानराधिपं सुग्रीवं उपसर्प। एवमुक्त्वा पुनः सः वीर्यवान् रामः लक्ष्मणं प्रति उवाच— "कथं सीतां विना जीवितुं शक्नोमि लक्ष्मण?" इति। एवं भाषमाणः, प्रेमपीडितः, चित्तं अन्यत्र न स्थापयन्, लक्ष्मणेन सह तं पद्मवनं पम्पां प्रविवेश, परमं शोकमुदीरयन्। शनैः शनैः गच्छन्, वनं निरीक्षन्, सः पम्पां ददर्श— रम्यगुल्मशोभितां, नानापक्षिसंकुलां, लक्ष्मणेन सह प्रविवेश। श्रीवाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे प्रथमे सर्गे, तत्र रामः तां पम्पां दृष्ट्वा, हर्षवेगैः इन्द्रियाणि कम्पमानानि, कामाभिभूतः सौमित्रिं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्— "सौमित्रे, पश्य पम्पां, वैदूर्यसमानसलिलाम्, स्फुटितपद्म-नीलोत्पलविभूषिताम्, नानावृक्षशोभिताम्। सौमित्रे, पश्य पम्पावनं, रमणीयदर्शनम्, यत्र पर्वतानि दीप्तानि, वृक्षाश्च शिखराणि इव स्थिताः। किन्तु दुःखेन पीडितोऽहम्, भरतशोकात्, वैदेह्याः च हरणात्। दुःखेन अपि संतप्तः, पम्पा चित्रकूटवनमण्डिता, नानापुष्पविसृता, शीतलसलिला, शुभा, शोभते। पद्मैः आवृतं, दर्शनीयमति रम्यं, नागमृगसंयुक्तं, मृगपक्षिसमाकीर्णम्। एषा नीलपीतशाद्वलभूमिः, विशेषेण दीप्तिमती, यथा नानावृक्षपुष्पगुच्छैः अलङ्कृता इव। पर्वतशिखराणि, सर्वतः गुरुपुष्पसंछन्नानि, लतानां पुष्पशाखाभिः सर्वत्र आलिङ्गितानि। एषः मन्दमारुतः, सौमित्रे, रमणीयः; ऋतुः कामसमृद्धः, सुरभिः मधुरः, यत्र वृक्षाः नवपुष्पफलसमृद्धाः। पश्य, सौमित्रे, पुष्पितवनेषु रूपाणि, यथा पुष्पवृष्टयः पतन्ति, मेघाः इव वर्षन्तः। एतेषु रम्येषु स्थलेषु, नानावनवृक्षाः, वातवेगेन कम्प्यमानाः, पुष्पाणि भूमौ क्षिपन्ति। पश्य, सौमित्रे, यथा वातः सर्वत्र क्रीडति पुष्पैः, पतितैः, पतद्भिः, शेषैश्च द्रुमेषु। वातः बहुपुष्पशाखाः कम्पयन्, भ्रमरैः पुष्पेषु सञ्चरद्भिः, मधुरध्वनिभिः सह। मदोत्कटकोकिलस्वरेण, वातः वृक्षान् नृत्ययन् इव, गुह्यान्निसृतः गीतमिव गायन्। वातेन समन्तात् कम्प्यमानाः, शाखाग्रैः आलिङ्गिताः वृक्षाः, तन्तुवत् आवेष्टिताः इव दृश्यन्ते। स एव वातः, चन्दनशीतलः, स्पर्शे सुखदः, पवित्रगन्धयुक्तः, श्रमं हरति। एते वृक्षाः वातेन कम्प्यमानाः, इव क्रोशन्ति, भ्रमराः मधुगन्धिवनेषु सामगायन्ति। रम्यपर्वतशिखरेषु, रमणीयपुष्पभूषितेषु, महान्द्रुमसंवेष्टितानि शिखराणि शोभन्ते। एते वृक्षाः, पुष्पैः शिरांसि आवृत्य, वातेन चलमानाः, भ्रमरैः भूषणवत् अलङ्कृताः, गीतगाथावद् दृश्यन्ते। सर्वत्र पूर्णपुष्पिताः कर्णिकारवृक्षाः, पिताम्बरधारिणः इव, सुवर्णेन आवृताः, दीप्तिमन्तः दृश्यन्ते। एवं तत्र रामः सौमित्रिणा सह, पम्पां विलोक्य, तस्य शोकार्तस्य हृदयम् एकस्मिन् एव विषयेषु निमग्नम्। वनस्य रमणीयता अपि तं शोकार्तं रामं सुखयितुं न शशाक, सः तु सीताविरहदुःखेन संतप्तः, सौमित्रिं प्रति पुनः पुनः विललाप।