ततः रामः महाबलः लक्ष्मणेन सहितः पम्पासरः समुपागच्छत्, सर्वतः पुष्पभारवतः वृक्षान् निरीक्षन्। तस्मिन्महावने कोयष्टिक, अर्जुनक, शतपत्र, किरक, अन्यैश्च नानाविधैः पक्षिभिः शब्दितम्। रामः तत्र विविधान् वृक्षान् बहून् सरांसि च ददर्श, तदाशया दग्धचित्तः सन् महत्सरः प्रति जगाम। स च दूरात् वारिधरं तं मतङ्गसरो नाम सरः प्राप्त्वा तत्र प्रविवेश। तत्र रघुनन्दनौ समाहितौ अविकलचित्तौ जग्मतुः, किन्तु रामः दशरथात्मजः शोकाभिभूतः अभवत्। स तं मनोज्ञं पद्मवन्तं सरः प्रविवेश, यत्र पुष्पितपद्मैः पूर्णम्, तिलक, अशोक, पुन्नाग, बकुल, उदालकवृक्षैश्च परिवृतम्। तद् सरः शोभनैः वनगुल्मैः सघनं, शुद्धसलिलं, सुशीतलरेणुकम्पितं, रमणीयं च आसीत्। मत्स्यकच्छपसमाकीर्णम्, तटवृक्षैः शोभितम्, लतान्तरितम् इव सखिभिः परिवृतम्। तत्र किन्नर, नाग, गन्धर्व, यक्ष, राक्षसैः सेवितम्, नानावृक्षलतासंछन्नम्, शीतलसलिलमण्डपमिव शोभनम्। पद्मैः रक्तम्, कुमुदैः श्वेतम्, उत्पलैः नीलम्, नानावर्णपट्टिकामिव दृश्यते। पद्मोत्पलसमाकीर्णम्, सुरभिपद्मसमृद्धम्, पुष्पिताम्रवृक्षसीमान्तम्, मयूरनिनादैः प्रतिनादितम्। तं पम्पासरः दृष्ट्वा रामः सौमित्रिणा सहितः, तेजस्वी दशरथनन्दनः, शोकमकरोत्। तिलक, बीजपूर, वट, श्वेतवृक्षैः, पुष्पितमालतीभिः, पूर्णपुष्पपुन्नागैः च शोभितम्। जाम्बीर, कुन्द, बन्धीर, निकुलगुल्मैः, अशोक, सप्तपर्ण, कतक, अतिमुक्तवृक्षैः च संयुक्तम्। तथा अन्यैः नानाविधैः वृक्षैः, प्रियतमा इव शोभितम्, तस्याः तटे पूर्वोक्तः पर्वतः रत्नैः भूषितः स्थितः। स ऋश्यमुखः पर्वतः, नानावर्णपुष्पवृक्षैः शोभितः, यत्र ऋक्षराजपुत्रः महात्मा सुग्रीवः निवसति। स बलवान् सुग्रीवः नामख्यातः तत्र वसति; तम् वानरराजं सुग्रीवं सम्प्राप्नुहि, नरश्रेष्ठ। एवं पुनः स वीर्यवान् लक्ष्मणं प्रति उवाच—"कथं सीताविनाऽहं जीवितुं शक्नोमि लक्ष्मण?" इत्युक्त्वा, प्रेमतप्तः, अन्यत्र चित्तं न स्थापयन्, तं रमणीयं पद्मवन्तं पम्पासरः लक्ष्मणेन सह प्रविवेश, परमं शोकं व्याहरन्। शनैः शनैः वनम् निरीक्षन्, पम्पां ददर्श, या वनगुल्मैः शोभिता, नानाविधैः पक्षिभिः कूजितैः, लक्ष्मणेन सह प्रविवेश। एवमस्ति श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे किष्किन्धाकाण्डे प्रथमो सर्गः। तत्र तां दृष्ट्वा रामस्य इन्द्रियाणि हर्षेण कम्पितानि, कामेन अभिभूतः स सौमित्रये इदं वाक्यम् अब्रवीत्— "सौमित्रे, पश्य पम्पां, वैदूर्यसदृशशुद्धसलिलाम्, पुष्पितपद्मोत्पलशोभिताम्, नानावृक्षालङ्कृताम्। सौमित्रे, पम्पावनं पश्य, रमणीयदर्शनं, यत्र पर्वतानि दीप्तानि, वृक्षाश्च शिखराणि इव स्थितानि। किन्तु, भरतशोकात्, वैदेह्याः च हरणात्, दुःखेन संतप्तः अहं शोकवशः अस्मि। तथापि, दुःखेन अपि संतप्तः, पम्पा चित्रकूटवनालङ्कृता शोभते—नानापुष्पविकीर्यते, शीतलसलिला, शुभदा च। पद्मैः आच्छादिता, रम्या, नागमृगसंवृता, मृगपक्षिसंकीर्णा। एषा नीलपीततृणभूमिः विशेषेण शोभते, इव नानावृक्षपुष्पसमूहैः अलङ्कृता। पर्वतशिखराणि, सर्वतः गुरुपुष्पसमृद्धानि, लतानां पुष्पशाखाभिः सर्वत्र आलिङ्गितानि। एषः मन्दमारुतः, सौमित्रे, सुखः; ऋतुश्च कामसमुत्थः, सुरभिः मधुरः, नवपुष्पफलवृक्षैः विभूषितः। पश्य, सौमित्रे, पुष्पभारवतः एते वनरूपाणि, यथा मेघाः वर्षमिव पुष्पवर्षं कुर्वन्ति। एते रमणीयेषु शैलपृष्ठेषु, नानावनवृक्षाः वातवेगेन सञ्चालिताः, पुष्पाणि भूमौ विक्षिपन्ति। पश्य, सौमित्रे, यथा वातः सर्वत्र पुष्पैः क्रीडति—पतितैः, पतमानैः, शेषितैः च वृक्षेषु। वातः पुष्पितशाखान् सञ्चालयन्, भ्रमरैः कूजन्तः पुष्पेषु सञ्चरन्तः, सह गतिः। मदोत्कटकोकिलानां घोषेण, वातः वृक्षान् नृत्ययन् इव, पर्वतगुहाभ्यः निर्गच्छन्, गीतमिव गायन्। वातेन समन्ततः कम्प्यमानाः एते वृक्षाः, शाखाग्रैः परस्परम् आलिङ्ग्य, इव सूत्रैः संयोजिताः दृश्यन्ते। एषः एव शीतलः, चन्दनसदृशः, स्पर्शे सुखदः, पवित्रगन्धवाहकः, श्रमं हरति। वातेन सञ्चालिताः एते वृक्षाः, भ्रमरैः संयुक्ताः, मधुगन्धिषु वनेषु समस्वरेण कूजन्ति। रमणीयेषु पर्वतपृष्ठेषु, शोभनपुष्पालङ्कृतासु, शिखराणि महावृक्षैः आलिङ्गितानि, शोभन्ते। एते वृक्षाः, पुष्पमालिन्यैः शिखरैः, वातेन सञ्चालिताः, भ्रमरैः भूषणीकृताः, गीतमिव स्तूयमानाः इव दृश्यन्ते। एवं रामः लक्ष्मणेन सह पम्पासरः समुपससार, तत्र वनशोभां, पुष्पसंपदं, पर्वतसौन्दर्यं च निरीक्ष्य, शोकसंतप्तचित्तः अपि, तस्य वने रमणीयतां सौमित्रये दर्शयन्, हृदयगतदुःखं निवेदयन् च स्थितवान्।