रामः सौमित्रिं सौम्यया वाचा सम्बोध्य कथयति— “सौम्य! अहं तेषां स्वात्मनिग्रहवतः ऋषीणां रमणीयं आश्रमं दृष्टवान्, यत्र व्याघ्राः मृगैः सह विश्वासपूर्वकं वसन्ति, नानाविधानि च विहंगमजातानि तत्र वसन्ति। सप्तसागरतीर्थेषु च, लक्ष्मण, आवां सम्यक् स्नानानि कृत्वा पितृभ्यः च विधिवत् तर्पणानि अकराव। असुभगं सर्वं निवारितम्, सौम्य, शुभं च प्राप्तम्; तेन मे हृदयं सन्तुष्टम्। पुरुषव्याघ्र! शुभलक्षणं मे हृदये सम्प्रवृत्तम्; तस्मात् गच्छावः तं रमणीयं पम्पासरः प्रति। न तु दूरस्थे तत्र ऋश्यमूकः पर्वतः प्रभासते, यत्र धर्मात्मा सूर्यपुत्रः सुग्रीवः वसति। सः सदा वालीभीतेन चतुर्भिः अन्यैः कपिभिः सह तिष्ठति; अहं तं कपिश्रेष्ठं सुग्रीवं द्रष्टुम् उत्सुकः अस्मि। सीतान्वेषणस्य कार्यं तस्मिन्न् एव प्रतिष्ठितम्; इति रामेण एवम् उक्ते सौमित्रिः तं वीरं प्रत्युवाच— ‘शीघ्रं तत्र गच्छाम; मम अपि मनः त्वरयति।’ ततः तस्मात् आश्रमात् निर्गत्य नरश्रेष्ठः प्रस्थितः। ततः सः महाबलः रामः लक्ष्मणेन सह पुष्पिततरूणां सौन्दर्यं पश्यन् पम्पासरः अगच्छत्। तत्र महावने कोयष्टिक-अर्जुनक-शतपत्र-किरकादीनां पक्षिणां शब्दः प्रतिश्रुत्यते स्म। रामः विरहवेदनया दग्धः नानाविधान् वृक्षान् सरांसि च पश्यन् महाह्रदं प्रति प्रस्थितः। सः दूरात् जलयुक्तं मातंगसरो नाम सरः प्राप्तवान्, तत्र प्रविष्टः। रघुसुतौ तत्र समाहितचित्तौ निर्भयौ च गतौ; किन्तु दशरथात्मजः रामः शोकवशं गतः। सः सुन्दरं पद्मसरो बिल्वपुष्पैः पूरितं, तिलक-अशोक-पुन्नाग-बकुल-उडालकवृक्षैः परिवृतं, प्रविष्टवान्। तद् सरः सघनवनैः शोभितम्, पद्मैः आकुलजलं, शुद्धसलिलम्, स्निग्धवालुकाभिः विततम्, रमणीयम् आसीत्। मत्स्य-कूर्मैः समाकुलम्, तटवृक्षैः शोभितम्, लतान्तरितैः इव सखिभिः परिवृतम्, किन्नर-सर्प-गन्धर्व-यक्ष-राक्षसैः सेवितम्, नानावृक्षलतावृतम्, शीतलसलिलमण्डपमिव शोभमानम्। रक्तपद्मैः, सुरभिकुमुदैः, श्वेतकुमुदगुच्छैः, नीलोत्पलैः च विराजितम्, चित्रपटमिव दृश्यते स्म। पद्मैः नीलोत्पलैः च पूरितम्, सुरभिपद्मैः समृद्धम्, पुष्पिताम्रवृक्षैः उपान्ते अलंकृतम्, मयूरनादैः प्रतिश्रुतम्। तं पम्पासरः दृष्ट्वा रामः सौमित्रिसहितः शोकार्तः अभवत्। तिलक-बीजपूर-वट-श्वेतवृक्षैः, पुष्पितकर्णिकारैः, पूर्णपुष्पपुन्नागैः, जाम्बू-कुन्द-बन्दीर-निकुलैः, अशोक-सप्तपर्ण-कटक-आतिमुक्तवृक्षैः च शोभितम्। अन्यैः नानाविधवृक्षैः च रमणीयं स्त्रीवद्भूषितम्, तस्य तटे पूर्वोक्तः पर्वतः खनिजैः विभूषितः स्थितः। स ऋश्यमूकः पर्वतः, नानापुष्पवृक्षैः शोभितः, तत्र ऋक्षराजपुत्रः महात्मा सुग्रीवः वसति। सः महाबलिः प्रख्यातनाम्ना सुग्रीवः तत्र वसति; त्वं तं कपिराजं सुग्रीवं उपगच्छ, पुरुषश्रेष्ठ। एवं पुनः सः वीरः लक्ष्मणं प्रति उवाच— ‘कथं विना सीतया जीवितुं शक्यं, लक्ष्मण?’ इति। एवं उक्त्वा, प्रेमविह्वलः, चित्तं अन्यत्र न स्थापयन्, परमदुःखं उच्चारयन्, लक्ष्मणेन सह पद्मायुतं रमणीयं पम्पासरः प्रविष्टः। शनैः शनैः गच्छन्, वनस्य सौन्दर्यं निरीक्ष्य, सः पम्पां दृष्ट्वा, बहुविहंगमसंकुलं पुष्पितवनं पश्यन्, लक्ष्मणेन सह प्रविष्टः। श्रीवाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे प्रथमः सर्गः। तत्र रामः तां (पम्पां) दृष्ट्वा, कामेन संविग्नेन्द्रियः, सौमित्रिं प्रति इदं वचनम् उवाच— “सौमित्रे! पश्य पम्पां मारकतमणिप्रतीकाशुद्धसलिलाम्, विकचपद्मनीलोत्पलाम्, नानावृक्षैः शोभिताम्। सौमित्रे! पश्य पम्पावनं रमणीयदर्शनम्, यत्र पर्वतानि प्रभासन्ति, वृक्षाश्च शिखराणि इव तिष्ठन्ति। किन्तु, भरतवियोगेन, वैदेह्याः अपहृत्या च दुःखितः अहं, शोकग्रस्तः अस्मि। तथापि दुःखेन पीडितोऽपि पम्पा चित्रकूटवनैः विभूषिता, नानापुष्पसमाकीर्णा, शीतलसलिला, शुभा, रमणीयवर्णा दृश्यते। पद्मैः आवृतम्, अतीव मनोहरम्, सर्पमृगसंकीर्णम्, मृगपक्षिसेवितम्। नीलपीततृणभूमिः विशेषेण शोभते, यथा वृक्षपुष्पगुच्छैः भूषिता स्यात्। पर्वतशिखराणि, सर्वतो गुरुपुष्पसमृद्धानि, सर्वत्र पुष्पितलताभिः आलिङ्गितानि। सौमित्रे! एषः मन्दगन्धवातः सुखदः, ऋतुश्च कामसमृद्धः, सौरभ्ययुक्तः, नवपुष्पफलवृक्षैः शोभितः। सौमित्रे! पश्य, एतेषां पुष्पितवनानां रूपाणि, यानि इव मेघाः वर्षमिव पुष्पवृष्टिं कुर्वन्ति। एतेषु रम्येषु शैलश्रृङ्गेषु, नानावनवृक्षाः वातवेगेन सञ्चालिताः, स्वपुष्पाणि भूमौ स्रवयन्ति।” एवं रामः सौमित्रिसहितः पम्पावनं प्रविश्य, विविधवृक्षपुष्पसमृद्धं, पक्षिसंकीर्णं, रमणीयं तं देशं पश्यन्, विरहशोकवशात् अपि तस्य सौन्दर्ये मनः न्यवेश्य, लक्ष्मणेन सह सुग्रीवसमीपगमनाय प्रस्थितः।