रघुकुलश्रेष्ठः धर्मात्मा रामः तेषां महात्मनाम् ऐश्वर्यं विचिन्त्य, लक्ष्मणं हिते नित्यं स्थितं समुपसंगम्य मधुरया वाचा अब्रवीत्। ‘‘सौम्य, अहं तेषां आत्मनिग्रहवतः ऋषीणां आश्रमं दृष्टवान्, यत्र व्याघ्राः मृगैः सह विश्वासं कुर्वन्ति, नानाविधानि पक्षिणि च तत्र वसन्ति। सप्तसागरतीर्थेषु, हे लक्ष्मण, विधिवत् स्नानं कृत्वा पितृभ्यः तर्पणं च अर्पितम्। असुभाग्यं नष्टम्, शुभं प्राप्तम्; अतः मम हृदयम् हर्षेण पूर्णम्, हे लक्ष्मण। नरश्रेष्ठ, शुभसंवेदनम् मम हृदये उत्पन्नम्; तस्मात् आगच्छ, तं रम्यं पम्पासरः गच्छामः। तत्र, न दूरस्थे, ऋश्यमूकः पर्वतः प्रकाशते, यत्र धर्मात्मा सूर्यपुत्रः सुग्रीवः वसति। स सदा वालीभीतः, चत्वारः वानरैः सह तत्र स्थिरः; अहं सुग्रीवं वानरेषु श्रेष्ठं द्रष्टुम् उत्सुकः। सीता-अन्वेषणं तस्य आधीनम्; एवं रामः उक्तवान्, ततः सौमित्रिः वीरं प्रत्युवाच—‘‘शीघ्रं तत्र गच्छामः; मम मनः अपि तत्र प्रेरयति।’’ ततः तस्मात् आश्रमात् निर्गत्य, नरपतिः गन्तुं आरभत्। अनन्तरं, बलवान् रामः लक्ष्मणेन सह पम्पासरः प्राप्तवान्, सर्वतः पुष्पितवृक्षान् निरीक्ष्य। तद् महावनं कोयष्टिक, अर्जुनक, शतपत्र, किरक पक्षिणां घोषैः निनादितम्। रामः, कामाग्निना दग्धः, नानाविधान् वृक्षान् नानाविधान् सरांसि च दृष्ट्वा महाप्लवम् प्रति प्रस्थितः। दूरात् जलयुक्तम् मातङ्गसरः नाम सरः प्राप्त्वा, रामः तत्र प्रविष्टः। तत्र रघुसुतौ शान्तौ, अविचलितौ गतौ; किन्तु दशरथसुतः रामः शोकग्रस्तः अभवत्। सः रम्यं पद्मसरः प्रविष्टवान्, यः प्रस्फुटितपद्मैः पूर्णः, तिलक, अशोक, पुन्नाग, बकुल, उदालकवृक्षैः परिवृतः। तद् सरः सघनैः काननैः शोभितम्, पद्मैः जलानि आवृतानि, स्वच्छमणिसदृशम्, समतलरेणुना विस्तारितम्, रम्यम्। मत्स्यकच्छपैः कुटिलैः, तटवृक्षैः शोभितम्, लतानां समूहैः इव मित्रैः आवृतम्। किन्नर, नाग, गन्धर्व, यक्ष, राक्षसैः सेवितम्, नानावृक्षलतानां छायया आच्छादितम्, रम्यं शीतलजलाशयम्। पद्मैः रक्तैः, सुगन्धिकैः जलैः, कुमुदसमूहैः श्वेतैः, उत्पलैः नीलैः, चित्रपटमिव दीप्तम्। पद्मैः नीलोत्पलैः पूर्णम्, सुगन्धिकपद्मैः आवृतम्, आम्रवृक्षसमूहैः सीमितम्, मयूरानां घोषैः निनादितम्। ततः पम्पां दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिणा सह, तेजस्वी दशरथसुतः विलपितुम् आरभत्। तिलक, बीजपूर, वट, श्वेतवृक्षैः, पुष्पितैः करवीरैः, पूर्णपुष्पैः पुन्नागैः शोभितम्। जास्मिन, कुन्द, बन्धीरसमूह, निकुलैः, अशोक, सप्तपर्ण, कतक, अतिमुक्तवृक्षैः शोभितम्। नानाविधानैः वृक्षैः रम्यं, प्रियायाः इव शोभितम्; तस्य तटे पूर्वोक्तः पर्वतः खनिजैः भूषितः स्थितः। ऋश्यमूकः नाम, नानावर्णपुष्पवृक्षैः शोभितः; महात्मा ऋक्षराजपुत्रः तत्र वसति। बलवान् सुग्रीवः, नाम्ना प्रसिद्धः, तत्र वसति; वानरराजं सुग्रीवं उपसंगम्य, नरश्रेष्ठ, गच्छ। एवं वीरः पुनः लक्ष्मणं प्रति अब्रवीत्—‘‘लक्ष्मण, सीता विना कथं जीवामि?’’ एवं उक्त्वा, प्रेमदुःखेन पीडितः, अन्यत्र चित्तं न स्थापयन्, तं रम्यं पद्मसंपन्नं पम्पासरः लक्ष्मणेन सह प्रविष्टः, तं परमदुःखं उच्चैः उक्त्वा। शनैः शनैः गच्छन्, वनं निरीक्षन्, पम्पां दृष्टवान्, यत्र काननानि रम्याणि, नानापक्षिसमूहैः पूर्णानि, लक्ष्मणेन सह प्रविष्टः। श्रीवाल्मीकि रामायणे, किष्किन्धाकाण्डस्य प्रथमः सर्गः आरभ्यते। तत्र, तां दृष्ट्वा, तस्य इन्द्रियाणि हर्षेण कम्पितानि; कामेन आक्रान्तः, सौमित्रिं इदं अब्रवीत्—‘‘सौमित्रे, पम्पां पश्य, यत्र जलानि वैदूर्यसदृशानि, पद्मैः नीलोत्पलैः च भूषितानि, नानावृक्षैः शोभितानि। सौमित्रे, पम्पावनं पश्य, रम्यं दृश्यते, यत्र पर्वताः दीप्तिमन्तः, वृक्षाः शिखराणि इव स्थिताः।’’ किन्तु दुःखेन ताडितः, भरतस्य शोकात्, वैदेह्याः अपहरणात् च, दुःखेन पीडितः। यद्यपि दुःखेन आक्रान्तः, पम्पा चित्रकूटवनम् भूषयन्ती, नानापुष्पैः विकीर्णा, शीतलजलसम्पन्ना, शुभा शोभते। पद्मैः आच्छादिता, अतीव रम्या, नागैः, वनजन्तुभिः सेविता, मृगैः पक्षिभिः च पूर्णा। एषा नीलपीततृणभूमिः विशेषेण दीप्तिमती, वृक्षपुष्पसमूहैः अलंकृता इव। पर्वतशिखराणि सर्वत्र भारीपुष्पैः पूर्णानि, लतानां पुष्पशिखरैः आलिंगितानि। एषा सौमित्रे, मृदु वातः रम्यः; ऋतुः कामेन पूर्णः, गन्धयुक्तः, मधुरः, नवपुष्पफलैः वृक्षाः शोभन्ते। पश्य सौमित्रे, एतानि पुष्पपूर्णानि वनानि, यानि मेघाः वर्षमिव पुष्पवर्षं कुर्वन्ति। इति रामः लक्ष्मणेन सह, तं रम्यं पम्पासरः, पर्वतं ऋश्यमूकं, सुग्रीवं च द्रष्टुं, वनं पुष्पितं, सरांसि सुगन्धानि, पक्षिसमूहैः निनादितानि, दुःखेन पीडितः, सीतायाः अन्वेषणाय, सौमित्रिं सह गच्छति।