रामायणस्य अरण्यकाण्डे, वाल्मीकिमुनिना कबंधः रामाय मार्गदर्शनं कृत्वा पुनः विवेकेन भाषते स्म। स धर्मज्ञः कबंधः रामं प्रार्थयते—“राघव! सत्येन तं वनचरं कपिं मित्रं कुरु। स हि कपिवरः सर्वं स्थानं सम्यक् वेद। अस्मिन् लोके सः कौशलानां मानवमांसभक्षिणः अपि अतिक्रान्तः। राघव! तस्मिन् लोके न किंचिद् अज्ञातं विद्यते। यावत् सहस्रकिरणः सूर्यः दीप्तिमान् तिष्ठति, तावत् सः नदीनां, महापर्वतानां, गिरिदुर्गाणां, गुहानां च अन्वेषणं करिष्यति। सः कपिसंगेन सह तव भार्यां अन्वेष्यति; राघव! सः महाबलान् कपीन् प्रेषयिष्यति। तान् सर्वदिशः सीतायाः अन्वेषणाय प्रेषयित्वा, दुःखिता मैथिलीं रावणगृहे अन्वेष्यति। यदि तव निर्दोषा प्रियः मेरुशिखरे तिष्ठति, अथवा पाताले गुहायां निहिता अस्ति, कपिसिंहः राक्षसान् हत्वा तां तुभ्यं प्रत्यापयिष्यति।” शृणु, राघव, वाल्मीकिरामायणेऽरण्यकाण्डस्य सप्तत्रिंशतितमं सर्गं। कबंधः बुद्धिमान् रामाय सीतायाः अन्वेषणमार्गं दर्शयित्वा पुनः उवाच—“राम! एषः शुभः पन्थाः यत्र पश्चिमाभिमुखाः पुष्पिताः वृक्षाः रम्याः दृश्यन्ते। जम्बू, प्रियालः, पनसः, वटः, उदुम्बरः, तिन्दुकः, अश्वत्थः, कर्णिकारः, आम्रः, अन्ये च वृक्षाः अत्र वर्धन्ते। नागवृक्षाः, तिलकः, रात्रीपुष्पः, श्यामाशोकः, कदम्बः, करवीरः च अत्र सन्ति। दीप्ताशोकाः, रक्तपरिभद्रकाः वृक्षाः च अत्र दृश्यन्ते। तान् आरोह्य वा, भूमौ बलात् पतयित्वा वा, तेषां मधुराणि फलं भक्षित्वा अग्रे गन्तव्यम्। ततः ककुत्स्थवंशज! अत्रान्तरं वनं अस्ति, यत्र पुष्पिताः वृक्षाः उत्तरकुरवकानां वनानि नन्दनवनस्य सदृशानि दृश्यन्ते। तत्र चैत्ररथस्य यथा सर्वऋतवः सन्ति, वृक्षाः फलभाराः, विशालच्छायाः सर्वत्र शोभन्ते। तत्र मेघशिलासदृशाः वृक्षाः सर्वत्र तिष्ठन्ति; तान् आरोह्य वा, भूमौ सुलभतया पतयित्वा वा, लक्ष्मणः तुभ्यं मधुराणि फलं दास्यति; पर्वताद् पर्वतं, वनाद् वनं भ्रमन्तौ। ततः वीरौ, पम्पा नाम कमलसरोवरं गमिष्यथः; यत्र न कण्टकाः, न विक्षेपः, समं, न तृणानि च। राम! तस्य शिलाः नवीनाः, कमलैः नीलोत्पलैः शोभिताः; तत्र हंसाः, प्लवगाः, बकाः, कुरराः च सन्ति, राघव। तानि मधुरस्वराणि जलान्यस्मिन् गायतः; तानि मानवदर्शनात् न बिभ्यति, अहिंस्राणि शुभानि च। तत्र तानि पक्षिणि, घृतपिण्डसदृशानि, रक्तानि, वक्रचरणानि, तथा तृणवासिनः मत्स्याः च राघव! भक्षयिष्यसि। तत्र राम! पम्पायाः उत्तमान् मत्स्यान्, नवगृहीतान्, त्वचाविहीनान्, पृष्ठविहीनान्, तृणानि, एकपृष्ठान्, तप्तान्, लघून् च भक्षयिष्यसि। लक्ष्मणः, तव भक्तिपूर्णः, तान् मत्स्यान् तुभ्यं समर्पयिष्यति; तानि पम्पायाः पुष्पैः सह भक्षयित्वा। सः पम्पायाः कमलगन्धयुक्तं जलं तुभ्यं आनयिष्यति; शुभं, सुखशीतलं, निर्मलं, रजतमणिसदृशं च। ततः लक्ष्मणः कमलपत्रेण जलं दास्यति; तथा पर्वतगुहावासिनः महाकायः कपीन्, वनचरान् च उपनयिष्यति। सायं भ्रमन्तौ, लक्ष्मणः तुभ्यं दर्शयिष्यति, राम! तान् जलात् लोभात् निवृत्तान्, वृषसदृशं गर्जन्तः। तत्र पम्पायां, नरश्रेष्ठ! पीतवर्णान् महान्तः कपीन् द्रक्ष्यसि; सायं भ्रमन्तौ, राम! पुष्पमालाभिः भूषितान् वृक्षान् द्रक्ष्यसि। शुभं पम्पाजलं दृष्ट्वा, शोकं विसृजिष्यसि; तत्र वृक्षाः पुष्पैः—तिलकैः, रात्रीपुष्पैः—शोभिताः। तथा प्रस्फुटितानि कमलानि, नीलोत्पलानि च, राघव; तत्र न कोऽपि मानवः तानि मालाः स्थापयति। न ताः शुष्यन्ति, न पतन्ति, राघव; मातंगस्य शिष्याः ऋषयः तत्र सन्निहिताः, गम्भीरध्याननिष्ठाः। यदा तैः गुरुसंभारार्थं वन्यं भारं वहन्तः शीघ्रं शरीरात् स्वेदबिन्दवः भूमौ पतिताः, तदा तेषां तपसा ताः मालाः अभवत्, स्वेदबिन्दुभ्यः उत्पन्नाः, न च नश्यन्ति, राघव। अद्यापि तत्र तेषां परिचारिका दृश्यते, शबरी नाम दीर्घायुषी तपस्विनी, ककुत्स्थवंशज। सा धर्मनिष्ठा, सर्वभूतैः पूजिता, तव दिव्यरूपं दृष्ट्वा, राम! स्वर्गलोकं प्राप्स्यति। ततः ककुत्स्थवंशज! तं अतुलं, गुह्यं आश्रमं द्रक्ष्यसि, पश्चिमपम्पातीरस्थं। तत्र मातंगमुनिना नियतेन, गजाः अपि न तं आश्रमं, न तद्वनं प्रविशन्ति। रघुवंशविभूषणा! तद्वनं मातंगवनं नाम, नन्दनवनस्य सदृशं, देववनं इव। तत्र बहुपक्षिस्वरनादिते वने, राम! पूर्णसुखं प्राप्स्यसि; पम्पायाः पुरतः ऋश्यमूकः पर्वतः पुष्पितवृक्षैः शोभते। सः अत्यदुर्गः, युवगजैः रक्षितः, ब्रह्मणा पुरा निर्मितः। राम! यः पुरुषः तस्य शिखरे शय्यां कुर्यात्, जागर्तः स्वप्ने यत् धनं पश्येत्, तत् लभते।” एवं कबंधः रामाय सविस्तरं मार्गं, वनानां सौन्दर्यं, पम्पासरोवरस्य महिमानं, शबरी तपस्विन्याः दर्शनं, मातंगवनस्य अद्भुतत्वं, ऋश्यमूकपर्वतस्य दिव्यत्वं च, श्रद्धया, सौम्यया च वाचया न्यग्रन्थत्।