लक्ष्मणः तदा दीप्तैः काष्ठैः सर्वतः चिताम् अग्निना सम्प्रज्वाल्य, सर्वतोऽपि तां चिताम् प्रदीप्तां कृतवान्। तस्य कबंधस्य महद् देहम्, घृतपिण्डवत् दीप्तिमन्तम्, शनैः शनैः अग्निना दग्धम्, तस्य च मांसमेदः स्रवन् विलीनम्। तदा कबंधः शीघ्रं चितां विहाय, धूमरहिताग्निवत् उत्पत्य, निर्मलवस्त्रधरः, दिव्यविलसितमाल्यभूषितश्च, अतिबलसम्पन्नः अभवत्। सः शीघ्रं चिताम् उत्सृज्य, उज्ज्वलः, निर्मलाम्बरधरः, सर्वाङ्गेषु शोभनाभरणैः भूषितः, हृष्टः च व्यराजत। ततः सः दिव्ये हंसयुक्ते विमान उत्तिष्ठन्, महातेजाः, ख्यातिमान्, सर्वदिशः स्वतेजसा प्रकाशयन् तिष्ठति स्म। कबंधः तदा आकाशमार्गे विहायसा गच्छन्, रामं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्—"शृणु राघव, सत्यं तव कथयामि, कथं त्वं सीताम् पुनर् लप्स्यसे।" "राम, लोके षड् उपायाः सन्ति येन सर्वं विचिन्त्यते; दशमांशेन परीक्ष्य, दशमांशेन सेवितव्यम्।" "त्वं राम, लक्ष्मणेन सह दशमांशं प्राप्तः, तत्र अभावः; अतः कारणात् दुःखम्, भार्याविप्रलम्भः च प्राप्तः।" "तस्मात्, निश्चितं कार्यम् आचरितव्यम्, सखे श्रेष्ठ; अन्यथा कृतं विना, चिन्तयन् अपि, सिद्धिं न पश्यामि।" "शृणु राम, कथयामि—सुग्रीवः नाम वानरः, भ्रात्रा इन्द्रात्मजेन कोपेन वालिना निष्कासितः।" "सः स्वसंयतवीर्यः, चत्वारः वानरैः सह, पुण्ये ऋश्यमूकशिखरे, पम्पातीरसंनिकृष्टे, वसति।" "सः वानराधिपः, महाप्रभावान्, सत्यनिष्ठः, विनीतः, धृतिमान्, बुद्धिमान्, उदारः, महाबलः च।" "कुशलः, धीरः, तेजस्वी, महाबलपराक्रमः, सः भ्रात्रा राज्यार्थं निर्वासितः।" "सः ते मित्रं सहायकं च भविष्यति सीतायाः अन्वेषणे; निश्चिन्त्य, राम, शोकं मा कृथाः।" "एतद् निश्चितं भविष्यति, अन्यथा न; हे इक्ष्वाकुवृषभ, कालो दुस्तरः।" "त्वं शीघ्रं गच्छ, वीर, तं सुग्रीवं महाबलम्; अद्यैव गत्वा, राघव, शीघ्रं मित्रं कुरु।" "सः अग्निवत् प्रदीप्तः, सखा भाव्यः; वानरेश्वरं सुग्रीवं मा अवमन्।" "सः कृतज्ञः, रूपमन्तरधारः, मित्रार्थी, महाबलः; अद्य त्वं च सः च, तस्य कार्यस्य साधने समर्थौ।" "सः यशस्वी वा, हतश्च वा, ऋक्षराजसुतः तव कार्यं करिष्यति; सः पम्पासमीपे विचरति, सततम् सावधानः।" "सूर्यसूनुः, वालिना पीडितः, ऋश्यमूके वसति, शस्त्रं परित्यज्य; सः वानरश्रेष्ठः।" "राघव, स्वसत्येन तं वानरमित्रं कुरु, सः वानरश्रेष्ठः सर्वं देशं वेत्ति।" "लोके, सः मानुषमांसभक्षादपि अधिकः कुशलः; राघव, तस्मात् लोके किञ्चित् अपि तस्मै अज्ञातं नास्ति।" "यावत् सहस्रांशुः सूर्यः प्रकाशते, तावत् सः सर्वाणि नदीनि, महतीः शैलशृङ्गाणि, गुहाश्च अन्वेषयिष्यति।" "वानरैः सह, सः तव भार्यां अन्वेष्यति; राघव, महाबलवान् वानरान् प्रेषयिष्यति।" "सः सर्वदिशः वानरान् प्रेषयित्वा, सीतायाः अन्वेषणं करिष्यति, रावणगृहे मैथिलीं शोधयिष्यति।" "यदि ते निर्दोषा प्रिया मेरुशिखरे अपि वा, पातालगहने अपि वा, तिष्ठेत्, सः वानरश्रेष्ठः राक्षसान् हत्वा तां तुभ्यं दास्यति।" इदानीं, रामायणस्य पुण्ये वाल्मीकीय आरण्यकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः शृणु। कबंधः, रामाय मार्गं दर्शयित्वा, पुनः प्राज्ञः सन्देशं दत्तवान्—"एषः, राम, शुभः पन्थाः, यत्र एते पुष्पितवृक्षाः, मनोज्ञदर्शनाः, पश्चिमाभिमुखाः तिष्ठन्ति।" "जम्बू, प्रियालः, फणसः, वटः, उदुम्बरः, तिन्दुकः, पिप्पलः, कर्णिकारः, आम्रः, अन्ये च वृक्षाः अत्र वर्धन्ते।" "तत्र नागवृक्षः, तिलकः, रात्रीसञ्जातमल्लिका, नीलाशोकः, कदम्बः, पुष्पितमन्दारः च वर्तन्ते।" "प्रदीप्ताः अशोकाः, गम्भीररक्ताः परिभद्रकवृक्षाः च; एतान् आरोह्य, अथवा भूमौ समुत्क्षिप्य—" "—तस्य फलानि, अमृतसदृशानि, भोक्तुं शक्यन्ते; ततः अनन्तरं गन्तव्यम्।" "ततः, काकुत्स्थ, अन्यः वनः अस्ति, पुष्पितवृक्षसमाकीर्णः, उत्तरकुरुवनस्य सदृशः, नन्दनवनोपमः।" "तत्र चैत्ररथसदृशं सर्वऋतुकं दृश्यते; फलभारवृक्षाः, महच्छायाः, सर्वत्र शोभन्ते।" "तत्र मेघशैलेव वृक्षाः सर्वत्र तिष्ठन्ति; तान् आरोह्य, अथवा लघुना कम्पयित्वा—" "लक्ष्मणः तुभ्यं फलानि, अमृतोपमानि, समर्पयिष्यति; एवं पर्वताद् पर्वतं, वनात् वनं च विचरिष्यथः।" "ततः, वीरौ, पम्पा नाम पद्मसरोवरम् आगमिष्यथः; तत्र न कण्टकाः, न विकारः, समं, शुष्कशबलरहितम्।" "राम, तस्य रजः नूतनम्, तत्र पद्मोत्पलविभूषितम्; हंसाः, प्लवङ्गाः, बकाः, कुरराः च तत्र वसन्ति, राघव।" "मधुरस्वनाः ते जलान्ते गुञ्जन्ति; तान् दृष्ट्वा, मानवदोषरहिताः, शुभाः, न भीरवः भवन्ति।" एवं कबंधः, स्वशरीरं दग्ध्वा दिव्यरूपधारी, रामलक्ष्मणयोः पथप्रदर्शकः अभवत्, सुग्रीवसंदेशं दत्त्वा, पम्पासरोवरस्य मार्गं च निर्देशयामास।