कबन्धः रामं समुपविश्य एवमुवाच—“यदा मम दाहः क्रियते, तदा स्वस्वरूपं प्राप्य अहं तुभ्यं तस्य राक्षसस्य नाम कथयिष्यामि, यो जानाति सीतायाः स्थितिं। अनदग्धः अहं तत्त्वतः ज्ञातुं न समर्थः, आर्य, किन्तु स बलवान् राक्षसः यः तव सीतां हरितवान्। शापेन मम महाज्ञानं नष्टम्, राघव, स्वकृत्येन अहं लोके निन्दितं रूपं प्राप्तवान्। सूर्यः श्रान्तः अस्तं गच्छति पूर्वं, त्वं उचितं विधाय मां गर्ते दह, राम। न्यायेन गर्ते त्वया दग्धः, हे रघुनन्दन, अहं तुभ्यं तस्य वीरस्य नाम कथयिष्यामि, यः तं राक्षसं अन्वेष्टुम् समर्थः। तेन त्वं सख्यम् कुरु, राघव, स धर्मात्मा; वीर, स तव शीघ्रं सहायं विधास्यति। त्रिषु लोकेषु तस्मात् किञ्चिदपि न अज्ञातम्, राघव; सर्वैः भूतेषु परिवृतः स कदाचित् अन्यकारणात् विचरितवान्।” एवं सर्गस्य समाप्तिः। शृणु। कबन्धस्य वचः श्रुत्वा, तौ नरश्रेष्ठौ रामलक्ष्मणौ पर्वतगर्तं समीपं गत्वा अग्निं प्रज्वलयामासतुः। लक्ष्मणः सर्वतः दह्यमानैः अग्निशिखाभिः चितां प्रज्वलयन्, तत्र अग्निः सर्वतः दीप्तिमान् अभवत्। कबन्धस्य महद् देहः घृतपिण्डवत् अग्निना शनैः दह्यमानः, तस्य स्नेहः स्रवत्। ततः स शीघ्रं चितां निष्क्रान्तः, धूमरहितः अग्निवत्, निर्मलवस्त्रधारी, दिव्यपुष्पमालया भूषितः, महाबलः अभवत्। ततः स शीघ्रं चितात् उत्पत्य, उज्ज्वलः, शुद्धवस्त्रधारी, हृष्टः, सर्वाङ्गेषु भूषणैः भूषितः अभवत्। स दिव्यः हंसयुक्ते विमानस्थः, कीर्तिमान्, महातेजाः, सर्वदिशः स्वतेजसा प्रकाशयन् स्थितः। कबन्धः आकाशे विचरन् रामं उवाच—“शृणु, राघव, यथार्थं तव सीतायाः प्राप्तिपथं कथयिष्यामि। राम, लोके षड् उपायाः सन्ति, येन सर्वं विचार्यते; दशमांशेन परीक्ष्य, दशमांशेन सेव्यम्। त्वं राम, लक्ष्मणेन सह, दशमांशं प्राप्तः, तदभावात् दुःखितः, तव भार्यायाः अपहरणम् अभवत्। तस्मात्, निश्चित्य कर्तव्यम्, मित्रश्रेष्ठ, अकुर्वन्, अहं न पश्यामि तव सिद्धिम्। शृणु, राम, कथयामि—सुग्रीवः नाम वानरः, भ्रातृभिः उत्सारितः, क्रोधेन वालिना, इन्द्रपुत्रेण। स आत्मसंयमी, वीरः, चत्वारः वानरैः सह, पम्पासमीपे रिष्यमुखे पर्वते वसति। स वानरराजः महावीर्यः, अपरिमिततेजाः, सत्यनिष्ठः, विनीतः, दृढः, बुद्धिमान्, आर्यः। स कुशलः, साहसी, दीप्तिमान्, महाबलः, महाप्रतापी, भ्रातृभिः राज्यहेतोः निर्हृतः। स तव सखा, सीतायाः अन्वेषणे सहायः भविष्यति; राम, शोकं न कुरु। एषा निश्चिता घटना, अन्यथा न भवति, इक्ष्वाकुवृषभ, कालः दुष्परिहरणीयः। ततः शीघ्रं गच्छ, वीर, सुग्रीवं प्रति, महाबलम्; अद्यैव सख्यं कुरु, राघव। सख्याय अभिमुखं गच्छ, अग्निः इव दीप्तः; सुग्रीवं वानराधिपतिं न अवमन्। स कृतज्ञः, रूपान्तरसंभवः, मित्रान्वेषी, महाबलः; अद्य तौ कार्यं साधयितुं समर्थौ। स सफलः वा, असफलः वा, ऋक्षराजपुत्रः तव कार्यं करिष्यति; स पम्पासमीपे विचरति, सतर्कः। सूर्यपुत्रः, वालिना पीडितः, ऋष्यमूके वसति, आयुधानि त्यक्त्वा, स वानरश्रेष्ठः। राघव, तव सत्येन, तं वनचरं वानरं सख्यं कुरु; स वानरश्रेष्ठः सर्वं स्थानं जानाति। लोके स मानवमांसभक्षिणः अपि कौशलात् अतिक्रान्तः; राघव, तस्मै न किञ्चिद् अज्ञातम्। यावत् सहस्रांशुः सूर्यः दीप्तिमान्, स नद्यः, महापर्वतान्, पर्वतदुर्गाणि, गुहाः च अन्वेष्टुम् अर्हति। वानरैः सह, स तव भार्यां अन्वेष्टुम् अर्हति; राघव, महाबलान् वानरान् प्रेषयिष्यति। स सर्वदिशः सीतायाः अन्वेषणे वानरान् प्रेषयिष्यति, रावणालये मैथिलीं अन्वेष्टुम्। यद्यपि तव निर्दोषा प्रिया मेरुशिखरे वा, पातालगहने वा, स्थितः, स वानरवृषभः राक्षसान् हत्वा तां तुभ्यं प्रत्यापयिष्यति।” एवं सर्गस्य समाप्तिः। शृणु। कबन्धः रामाय मार्गं दर्शयित्वा, बुद्धिमान्, पुनः उवाच—“एषः, राम, शुभः पन्थाः, यत्र एते पुष्पिताः वृक्षाः, रम्यदर्शनाः, पश्चिमाभिमुखाः स्थिताः। जम्बू, प्रियालः, पनसः, वटः, उदुम्बरः, तिन्दुकः, अश्वत्थः, कर्णिकारः, आम्रः, अन्ये च वृक्षाः अत्र वर्धन्ते। नागवृक्षाः, तिलकः, रात्रीपुष्पः, नीलाशोकः, कदम्बः, पुष्पितः करवीरः अपि अत्र दृश्यन्ते।