स तु वाग्मिता कबंधः राघवं वाक्यकुशलमिदं प्राह – “न मया दिव्यं ज्ञानं न च मैथिली ज्ञायते। यदा दग्धः स्यान्निजरूपं प्राप्नुयां तदा तुभ्यं कथयिष्यामि, राघव, यः स राक्षसस्तां जानाति; तं तुभ्यं प्रकाशयिष्यामि। अदग्धस्य मे न शक्तिः ज्ञातुं, आर्य, स तु बलवान् राक्षसस्तव सीतां हरितवान्। महद् मे विज्ञानं शापेन नष्टं, राघव; स्वकर्मणा लोके निन्दितं रूपमेतदवाप्तवानस्मि। अतः सूर्यस्य श्रान्तस्यास्तमनात्पूर्वं मां विवरं नीत्वा दह, राम, यथान्यायम्। त्वया विवरे धर्मेण दग्धः, रघुनन्दन, अहं तुभ्यं तं वीरं कथयिष्यामि, यः तं राक्षसं प्राप्स्यति। तेन त्वं सख्यं कुरु, राघव, धर्मात्मना; स त्वां शीघ्रं सहाय्यं चिन्तयिष्यति, महाबाहो। तस्मिन्नत्र त्रिषु लोकेषु किंचिदपि न विद्यते अज्ञातं, राघव; स सर्वैः भूतैः परिवृतः कदाचिदन्यकारणेन विचरितवान्।” एवं सप्तद्विसप्तत्युत्तरसप्ततितमः सर्गः समाप्तः। एवं कबंधवचनात् तौ नरश्रेष्ठौ रामलक्ष्मणौ पर्वतस्य विवरं समीपं जग्मतुः, अग्निं च प्रज्वालयामासतुः। तत्र लक्ष्मणः सर्वतः ज्वलद्भिः काष्ठैः चितां दिपयामास, सा चिता सर्वतः प्रदीप्ताभवत्। कबंधस्य तु महद् गात्रं घृतपिण्डोपमं शनैः शनैः वह्निना दग्धं, मज्जनं च मांसं च स्रवत्। स तु कबंधः शीघ्रं चितां निष्क्रम्य, धूमरहिताग्निवत्, निर्मलवस्त्रधारी दिव्यैश्च माल्यैः भूषितः, महाबलः बभूव। स त्वरया चितायाः निष्क्रम्य, दीप्तः, विमलवस्त्रधारी, प्रमुदितः, सर्वाङ्गेषु भूषणैः विभूषितः, दिव्यं तेजः प्राकाशयत्। स तु दिव्यैः हंसयुक्तैः विमानैः विराजमानः, महात्मा कबंधः, सर्वदिशः स्वतेजसा प्रकाशयन्, आकाशे स्थितः राममिदं वचनमुवाच – “शृणु, राघव, यथार्थं कथयामि, कथं त्वं सीतां प्राप्स्यसि। हे राम, षड्विधं साधनं लोके दृश्यते; दशमांशेन परीक्ष्यते, दशमांशेन सेव्यमानं भवति। त्वं राम, लक्ष्मणेन सह, दशमांशं प्राप्तः, तत्र न्यूनः; तस्मात् दुःखमिदं प्राप्तं, भार्याहरणं च। अतः कर्तव्यमेव, सखा श्रेष्ठ, अकृत्वा सिद्धिमहं न पश्यामि। शृणु राम, कथयामि – सुग्रीव इति नाम वानरः, भ्रात्रा वलिना, इन्द्रपुत्रेण, क्रुद्धेन अपवाहितः। स स्वनियमवान्, वीर्यवान्, चत्वारः वानरैः सह, पम्पातीरसंनिकृष्टे ऋश्यमूकनाम्नि पुण्ये पर्वते वसति। स वानरराजः महावीर्यः, अनन्ततेजाः, सत्यपरायणः, विनीतः, धृतिमान्, बुद्धिमान्, महात्मा च। कुशलः, उत्साहवान्, दीप्तिमान्, महाबलपराक्रमी, भ्रात्रा राज्यहेतोः निर्वासितः, महात्मा। स ते सखा सहायश्च भविष्यति सीतायाः अन्वेषणे, निश्चयेन राम, दुःखेन न मनः कुरु। एतदवश्यं भवितव्यं, अन्यथा नास्ति, इक्ष्वाकुवृषभ, कालो हि दुरत्ययः। गच्छ शीघ्रं, वीर, सुग्रीवं प्रति, तं महाबलम्; शीघ्रं सख्यं कुरु तेन, राघव, अद्यैव। सख्याय तं गच्छ, यथा वह्निः दीप्तः; सुग्रीवं वानरेश्वरं न अवमन्यस्व। स कृतज्ञः, रूपान्तरकः, मित्रकामः, महाबलः; अद्य तौ कार्यसिद्धौ समर्थौ। स यः कपीन्द्रपुत्रः, स तव कार्यं करिष्यति, सफलो वा, विफलो वा; स पम्पासमीपे विचरति, सदा सावधानः। स सूर्यपुत्रः, वलिना पीडितः, ऋश्यमूके वसति, शस्त्राणि निक्षिप्य, स वानरयूथपः। तेन सत्येन, राघव, तं वनचरं कपिमित्रं कुरु, स हि कपिश्रेष्ठः सर्वं देशं वेत्ति। स लोके मानवभक्षकानपि कौशलात् अतिक्रान्तः; राघव, तस्मै न किंचिदपि अज्ञातं लोके। यावत् सहस्रांशुः सूर्यः दीप्तिमान्, तावत् स नद्यः, गिरिप्रस्थान्, गिरिदुर्गाणि, गुहाश्च अन्वेषयिष्यति। स वानरैः सह तव भार्यां प्राप्स्यति; महाबलान् वानरान् प्रेषयिष्यति। स सर्वदिशः प्रेषयिष्यति सीतायाः अन्वेषणे, दुःखार्तां मैथिलीं रावणालये अन्वेषयिष्यति। यदि ते पापवर्जिता प्रिया मेरुमूर्ध्नि वा, पातालगर्भे वा, स कपिवरः राक्षसान् हत्वा तां तुभ्यं दास्यति।” एवं त्रिसप्तत्युत्तरत्र्युत्तरसप्ततितमः सर्गः आरभ्यते। एवं सीतान्वेषणमार्गं रामाय दर्शयित्वा, बुद्धिमान् कबंधः तत्त्वमवगम्य पुनः राममिदं प्रोवाच – “एष, राम, शुभः मार्गः, यत्र एते पुष्पितवृक्षाः, मनोहरदर्शनाः, पश्चिमाभिमुखाः तिष्ठन्ति। जम्बू, प्रियाल, पनस, वट, उदुम्बर, तिन्दुक, अश्वत्थ, कर्णिकार, आम्र, अन्ये च वृक्षाः अत्र वर्धन्ते।