धृतनिश्चयः स कबन्धः, शरीरधारणाय क्लान्तः, रामं राघवं प्रणम्य उवाच—“नान्येन मया हन्तुं शक्यं, त्वं रामः, स्वस्ति ते अस्तु। यथार्षं महर्षिणा उक्तं, तस्य वधः सम्भाव्यः; अहम् उपदेशं साहाय्यं च करिष्यामि, नरश्रेष्ठ। अहम् अपि यौ मित्रधर्मान् वह्निना संस्कृतान् शिक्षयिष्यामि।” एवं कबन्धेन उक्ते, धर्मात्मा रामः लक्ष्मणसहितः प्रत्युवाच—“मम या महाभागा भार्या सीता, सा रावणेन हृता। जनस्थानात् भ्रात्रा सह निर्गत्य, तस्य राक्षसस्य नाम केवलं जानामि, रूपं न जानामि। न वयं तस्य वासस्थानं न शक्तिं जानिमः; दुःखितौ, अनाथौ, शोकसन्तप्तौ विचरामः। यः एवं कृतवान्, तस्मै अनुकम्पा साहाय्यं च कर्तव्यम्, यथा समये हस्तिभिः भग्नं शुष्ककाष्ठं समानेयात्। वयं त्वां, वीर, महागर्ते निधाय दग्धुम् इच्छामः; तस्मात् सीतायाः, केन वा कुत्र वा हृता, तद् वद। यदि जानासि, महद् हितं कुरु, तत् प्रकाशय।” रामेण एवं उक्तः बलवान् स राक्षसः प्रत्युवाच। वाक्यविशारदः स राक्षसः राघवं प्रत्युवाच—“न मया दिव्यं ज्ञानं न मैथिली ज्ञायते। यदा दग्धोऽहं स्वं रूपं प्राप्नोमि, तदा ताम् जानाति यो राक्षसः, तं ते वक्ष्यामि, राम। अदग्धः अहं न जानामि, प्रभो; यः तव सीतां हृतवान्, स बलवान् राक्षसः। मम महत् विज्ञानं शापात् नष्टम्, राघव; स्वकर्मणा एष घोररूपः लब्धः मया, जगदवमानितः। अतः सूर्यः श्रान्तः अस्तं यावत्, मां गर्ते क्षिप्य दह, राम, यथोचितम्। त्वया न्यायेन गर्ते दग्धः, रघुनन्दन, अहं तं महावीर्यं वक्ष्यामि, यः स राक्षसः सीतां अन्वेष्टुम् अर्हति। तेन त्वं, राघव, सख्यम् उपनय, स धर्मात्मा; स वीरः शीघ्रं साहाय्यं विधास्यति। तस्मै त्रिषु लोकेषु किञ्चिद् अपि न अज्ञातम्, राघव; स सर्वैः भूतैः परिवृतः किञ्चिद् अन्यकारणात् विचरन् आसीत्।” एवं द्वितीयसप्ततितमः सर्गः समाप्तः। एवं कबन्धेन उक्ते, तौ नरश्रेष्ठौ पर्वतविदारणं समाश्रित्य वह्निं प्रज्वालयामासतुः। ततः लक्ष्मणः सर्वतः ज्वलद्भिः समिद्धैः काष्ठैः चितां ददाह, सा सर्वतः प्रज्वलिता। कबन्धस्य तद् महत् शरीरं घृतपिण्डवत् शनैः वह्निना दग्धं, यदा तस्य मेदः स्रवन्। शीघ्रं स चिताम् उत्सृज्य, धूमरहिताग्निवद् उदतिष्ठत्; धूलिरहितवसनः, दिव्यगुणमाल्यधारी, महाबलसम्पन्नः। स शीघ्रं चितायाः उत्तिष्ठन्, दीप्तः, निर्मलाम्बरधारी, प्रमुदितः, सर्वाङ्गेभ्यः भूषणैः विभूषितः। स हंसयुक्ते दिव्ये विमानस्थः, प्रसिद्धः, महातेजाः, दश दिशः स्वतेजसा प्रकाशयन् तत्र स्थितः। स कबन्धः दिव्यरूपधारी नभसि विहरन् रामं उवाच—“श्रृणु, राघव, यथा सीतां प्राप्स्यसि, तत् सत्यं वक्ष्यामि। हे राम, षड्विधानि साधनानि लोके, येन सर्वं विचार्यते; दशमांशेन परीक्ष्य, दशमांशेन सेवते। त्वं राम लक्ष्मणेन सह दशमांशं प्राप्तवान्, हीनः; तस्मात् दुःखम् अनुभूतं, भार्याहरणम्। तस्मात् अवश्यं कर्तव्यम्, सखायः श्रेष्ठ, अकुर्वन् सिद्धिं न प्राप्स्यसि, मम चिन्तया अपि। शृणु, राम, वक्ष्यामि—सुग्रीवो नाम वानरः, भ्रात्रा क्रुद्धेन वालिना, इन्द्रपुत्रेण, निष्कासितः। स ऋश्यमूकपर्वते, पम्पातीरसंनिकृष्टे, चतुर्भिः वानरैः सह, स्वनियमवान्, वीर्यवान् वसति। स वानरराजः महाबलः, अप्रमेयतेजाः, सत्यनिष्ठः, विनीतः, धृतिमान्, बुद्धिमान्, कुलीनः। कौशलसम्पन्नः, साहसी, तेजस्वी, महाबलपराक्रमी, भ्रात्रा महानात्मना राज्यार्थं निष्कासितः। स ते सीतान्वेषणे सखा सहायकश्च भविष्यति; निश्चिन्तः भव, राम, शोकं मा कृथाः। एवम् एतत् कर्तव्यं, अन्यथा न भवेत्, इक्ष्वाकुवृषभ, कालः दुष्परिहारः। शीघ्रं गच्छ, वीर, तं सुग्रीवं महाबलम्; अद्यैव गत्वा तं शीघ्रं मित्रं कुरु, राघव। सख्यं तेन कुरुष्व, यथा वह्निः ज्वलति; सुग्रीवं वानरेश्वरं मा अवमन्। स कृतज्ञः, कामरूपः, सख्यम् इच्छन्, महाबलः; अद्यैव तौ कार्यसिद्धौ समर्थौ। स यशस्वी, कृत्ये वा अकृत्ये, ऋक्षराजसुतेन तव कार्यं करिष्यति; स पम्पायाः समीपे विचरति, सदा सावधानः। सूर्यपुत्रः, वालिना पीडितः, ऋश्यमूके वसति, शस्त्रं त्यक्त्वा, स वानरश्रेष्ठः। तेन, राघव, सत्येन, तं वानरं वनचरं सखा कुरु; स हि वानरश्रेष्ठः, सर्वं देशं सम्यक् वेत्ति।” एवं कबन्धस्य वचः श्रुत्वा, रामलक्ष्मणौ तदनुसारं कर्तुम् उद्युक्तौ बभूवतुः।