रामराज्ये जनाः कदाचिदपि पुत्रमरणं न पश्येयुः, न च स्त्रियः पतिसंयुक्ताः पतिव्रता धर्मनिष्ठाश्च सदा भवेयुः, विधवा न स्युः। न चाग्नेर्भयं, नापि जलमज्जनात् प्राणिनां विनाशः, न वातात्, न च ज्वरतो भयमस्ति। न च क्षुधाभयं, न च चौरभयं, नगराणि राष्ट्राणि च धनधान्यसमृद्धानि स्युः। सर्वे सदा सत्ययुगे यथा प्रमुदिताः स्युः; शतश्वमेधयज्ञैः सुवर्णदानैश्च कृतकृत्याः। दशकोटिगवां यथाविधि विप्रेषु दत्त्वा, ब्राह्मणेभ्यश्चापारं धनं वितरित्वा, सः श्रीमान् राघवः। सः राघवः शतगुणं राजवंशं स्थापयिष्यति, चतुर्वर्णान् स्वधर्मे प्रतिष्ठापयिष्यति। दशसहस्राणि दशशतानि च वर्षाणि राज्यं कृत्वा, रामः ब्रह्मलोकं यास्यति। एष धर्म्यः पुण्यः पावनः रामस्य चरितः वेदसम्मतः—यः रामकथां पठति, स सर्वपापैः विमुक्तो भवति। यः पुरुषः आयुष्यमयीं रामायणकथां पठति, सः स्वपुत्रपौत्रसखैः सह मृत्योरनन्तरं स्वर्गे पूज्यते। ब्राह्मणः पठित्वा वाक्पटुता लभते, क्षत्रियो भूमिपतित्वं, वैश्यः व्यापारसिद्धिं, शूद्रः अपि महत्त्वं प्राप्नोति। इदानीं पुण्ये वाल्मीकीयरामायणे बालकाण्डे द्वितीयः सर्गः श्रोतव्यः। नारदस्य तानि वचनानि श्रुत्वा, धर्मात्मा वाल्मीकि: शिष्यैः सह तं महर्षिं नमस्कृत्य पूजयामास। किञ्चित्कालानन्तरं, स महर्षिः दिव्यलोकं गतः, वाल्मीकि: तमसा नदीतीरं जगाम, या जाह्नव्याः समीपे। स तत्र तमसातीरे समुपेत्य, पङ्करहितं तीर्थं दृष्ट्वा, समीपस्थितं शिष्यं वाक्यमुवाच— "पश्य, भरद्वाज, एतत्तमसातीर्थं पङ्करहितं, रमणीयं, शुद्धजलयुक्तं, सत्पुरुषाणां मनोहरं च। कुम्भं स्थापय, वत्स, वल्कलं च मे ददातु; अत्रैव अहं स्नास्यामि उत्तमे तमसातीर्थे।" इति महात्मना वाल्मीकिना उक्तः, भरद्वाजः विनीतः तस्मै वल्कलं प्रददौ। वाल्मीकि: शिष्यहस्तात् वल्कलं गृहीत्वा, आत्मसंयमी, तस्मिन्वने सर्वतो विचचार। तत्र समीपे सः क्रौञ्चदंपती दृष्टवान्, अविच्छिन्नसंगौ, मधुरस्वरौ रम्यरूपौ च। तदा तयोः मध्ये, पापबुद्धिः निषादः, द्वेषयुक्तः, तं क्रौञ्चपुंगवं हत्वा, महर्षेः साक्षात् पश्यतः। पतिं निहतम्, रक्ताङ्गं भूमौ पतन्तं दृष्ट्वा, सा क्रौञ्ची दीर्घशोकवशीकृता विललाप। वियोगेन शोकाकुला सा द्विजक्रौञ्ची, ताम्रशीर्षा, मदोन्मत्ता, शोभमानपक्षिका, विलपन्ती स्थितवती। एवं क्रौञ्चं व्याघ्रेण निहतं दृष्ट्वा, धर्मात्मनः वाल्मीकेः हृदि दया समुत्पन्ना। तदा कृपया प्रावृत्तः सः मुनिः चिन्तयामास—"एषा अधर्मः" इति, रुदन्तीं क्रौञ्चीं दृष्ट्वा इदं वचनमब्रवीत्—"मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः, यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितः।" एवं उक्त्वा, तस्य हृदि चिन्ता समुत्पन्ना—"किमिदं मया उक्तं, क्रौञ्चशोकवशात्?" इति। स मुनिः ध्यायन्, बुद्धिमान्, शिष्याय वाक्यमुवाच—"छन्दोबद्धं, अक्षरसमम, गीतिसंयुक्तं—एषा श्लोकः मम शोकात् जाता, एवं स्यात्, नान्यथा।" इति। तस्य उत्तमं वचनं श्रुत्वा, शिष्यः हृष्टः तद्गृह्य, गुरुः अपि तुष्टः अभवत्। ततः सः मुनिः, तस्मिन्पुण्ये तीर्थे यथाविधि स्नानं कृत्वा, तद्वृत्तान्तं स्मरन्, आश्रमं प्रत्यागच्छत्। तदा भरद्वाजः विनीतः, विद्वान् शिष्यः, पूर्णकुम्भं गृहीत्वा गुरोः पृष्ठतः ययौ। आश्रमं प्रविश्य, धर्मज्ञः मुनिः, शिष्येण सह, उपविष्टः, अन्यैः सह संवादं कृत्वा, ध्यानस्थः अभवत्। तदा ब्रह्मा, लोककर्त्ता, स्वयं प्रभुः, चतुर्मुखः, तेजस्वी, तमृषिं द्रष्टुमागतः। तं दृष्ट्वा वाल्मीकि: शीघ्रं उत्तस्थौ, वाक्संयतः, अञ्जलिं कृत्वा, विस्मयपूर्णः तस्थौ। स तं देवम् पाद्येन, अर्घ्येण, आसनेन, प्रणामेन च पूजयामास; सम्यक् प्रणम्य, कुशलं पप्रच्छ। तदा भगवाञ्श्च, पूजिते आसने उपविश्य, वाल्मीकये अपि आसनं ददौ। ब्रह्मणः अनुमतिं प्राप्य, स अपि उपाविशत्; उपविष्टे तस्मिन्सर्वभूताधिपः साक्षात् दृश्यते स्म। स वाल्मीकि: तद्वृत्तान्ते मनः स्थित्वा, ध्यानमग्नः, पापात्मनः द्वेषयुक्तस्य तदाक्रूरकर्म चिन्तयामास। सः शोकसंविग्नः, क्रौञ्चस्य मधुरस्वरस्य, अकृतकारणेन वधं चिन्तयन्, पुनः तस्य क्रौञ्च्याः शोकाय इमं श्लोकं जगौ। पुनः, अन्तर्मुखः, शोकवशः, ब्रह्मा स्मितपूर्वकं तमृषिं प्रहसन् इदं वचनमब्रवीत्।