रामलक्ष्मणौ वनस्थं कबंधं बन्धनात् मुक्त्वा तं दृष्टवन्तौ। स कबंधः, नरश्रेष्ठौ तौ दृष्ट्वा, हर्षेण अभिप्रायं प्रकटयन् उवाच— "स्वागतं भवद्भ्यां, पुरुषर्षभौ; सौभाग्येन अहं भवद्भ्यां दृष्टः, सौभाग्येन च मम बाहवः भवद्भ्यां छिन्नाः। शृणु, नरश्रेष्ठ, यथा अहं स्वकृतदोषात् विकृतरूपः अभवम्, यथार्थं ते कथयामि। पूर्वं, राम, मम रूपं अत्यद्भुतं बलपराक्रमयुक्तं त्रैलोक्यप्रसिद्धं आसीत्। सूर्यचन्द्रेन्द्रप्रभवत् मम रूपं आसीत्, तेन रूपेण अहं लोकान् भयम् आदधे। वनवासिन ऋषीन् अहं इदं तत्र तत्र त्रासयामि स्म; तदा स्थूलशिरा नाम महर्षिः मयि कुपितः अभवत्। स महर्षिः, वन्यं संग्रहणं कुर्वन्, मया तेन रूपेण कुपितः श्रापम् अदत्त। तेन उच्यते— 'दुष्टं तव रूपं नष्टं भवतु।' क्रुद्धः अहं तं श्रापपरिहारं याचितवान्। तदा स श्रापकृता इदं उक्तवान्— 'यदा रामः तव बाहू छित्वा एकान्तवनं यत्र त्वां दहिष्यति—' '—तदा त्वं स्वं विस्तीर्णं शोभनं रूपं पुनः लप्स्यसे, कीर्तिमण्डितं। जानिहि, लक्ष्मण, त्वं दनुपुत्रः।' इन्द्रक्रोधेन अहं युद्धभूमौ इदं रूपं प्राप्तवान्, यतः तपसा अहं पितामहं तुष्टवान्। स पितामहः दीर्घायुष्यम् अदत्त, तेन मोहः मम न अभवत्। दीर्घायुष्यम् प्राप्त्वा, किं इन्द्रः मम कर्तुं शक्नोति? एवं चिन्तयन् इन्द्रं युद्धे अहम् आह्वयम्। स शतसूतं वज्रं मम ऊरूषिरसि च प्रहारयामास। मम ऊरूशिरः शरीरे प्रविष्टम्; यमलोकं गन्तुं प्रार्थयन्, इन्द्रः न अनुमन्यते। स इन्द्रः उवाच— 'पितामहस्य वचनं सिध्यतु।' अहं अनाहारः, भग्नऊरुशिरमुखः, वज्रप्रहारेण आहतः, दीर्घकालं कथं जीवेयम्? एवं उक्त्वा, इन्द्रः मम बाहू योजनपरिमाणौ कृतवान्, उदरे तीक्ष्णदंष्ट्रं मुखं निर्मितवान्। दीर्घबाहुभिः अहं वनवासिनः ग्रहीत्वा, सिंहगजमृगव्याघ्रांश्च सर्वतः खादामि। तदा इन्द्रः उवाच— 'यदा रामः लक्ष्मणसहितः युद्धे तव बाहू छिनत्ति, तदा त्वं स्वर्गं गमिष्यसि। एतेन रूपेण, राजश्रेष्ठ, अस्मिन्नेव वने—' '—यद् यद् पश्यामि, तत् तत् ग्रहीतुं इच्छामि। नूनं, रामः मम ग्रहीतुं आगमिष्यति।' एवं निश्चयं कृत्वा, देहधारणात् क्लान्तः, अहं वदामि— त्वं रामः, शुभं ते अस्तु, राघव; अन्येन मम वधः न शक्यः। महर्षिः यथार्थं उक्तवान्, वधः साध्यः; अहं तव उपदेशं सहायं च दास्यामि, नरश्रेष्ठ। यज्ञाग्निपवित्रं मित्रधर्मं अपि भवद्भ्यां उपदिश्यामि। एवं उक्ते, धर्मात्मा राघवः, लक्ष्मणं शृण्वन्, उवाच— 'मम पत्नी सीता रावणेन हृता।' जनस्थानं भ्रात्रा सह त्यक्त्वा, केवलं तस्य राक्षसस्य नाम ज्ञातम्, रूपं न। न तस्य निवासं न बलं ज्ञातम्; दुःखार्तौ, अनाथौ, विह्वलौ वयं वने विचरामः। एवं कर्तव्यं— यः तथा आचरति, तस्मै दया साहाय्यं च प्रदातव्यम्, यथा युक्तकालं गजैः भग्नं शुष्कं काष्ठं आनयति। महापुरुष, महान् कूपः कृतः, तत्र त्वां दहिष्यावः; तस्मात् सीतायाः कथय, केन वा क्व हृता। यदि जानासि, महत् उपकारं कुरु; प्रकाशय। एवं रामेण उक्तः, बलवान् कबंधः प्रत्युवाच। स भाषाविद् राघवाय उवाच— 'मम दिव्यज्ञानं नास्ति, मैथिलीं न जानामि। यदा दग्धः स्वं रूपं पुनः प्राप्स्यामि, तदा तव सीता-ज्ञाता राक्षसः प्रकाशयिष्यामि।' 'अदग्धः मम ज्ञातिः न शक्या, प्रभो; किन्तु यः बलवान् राक्षसः तव सीतां हृतवान्—' 'मम महद् विज्ञानं श्रापात् नष्टम्, राघव; स्वकर्मणा अहं इदं विश्वनिन्दितं रूपं प्राप्तवान्।' 'सूर्यः क्लान्तः अस्तं गच्छति पूर्वं, मां कूपे दह, राम, यथायोग्यं।' 'रघुनन्दन, यथान्यायं कूपे दग्ध्वा, अहं तव तं महाबलिनं नायकं प्रकाशयिष्यामि, यः तं राक्षसं जानाति।' 'तं मित्रं कुरु, राघव, स धर्मात्मा; वीर, स तव शीघ्रं उपायं विधास्यति।' 'त्रैलोक्ये तस्य किंचिद् अज्ञातं नास्ति, राघव; सर्वैः भूतैः परिवृतः, स अन्यकारणेन विचरन् आसीत्।' एवं कबंधेन उक्ते, तौ नरश्रेष्ठौ पर्वतखण्डं समीपं गतौ, अग्निं च प्रज्वलितवन्तौ। लक्ष्मणः सर्वतः दाहकदण्डैः चितां प्रज्वलितवान्, सा सर्वतः प्रदीप्तमालिनी अभवत्।