लक्ष्मणः तदा कबंधं दृष्ट्वा वनमध्ये विचरन्तं, वक्षसि दीप्तमुखं भग्नपादं च धृत्वा, कबंधसदृशं तम् अपृच्छत्—“कः त्वम्? किं कारणं ते यत् त्वं कबंधसदृशः वनं विचरस्य्, वक्षसि दीप्तमुखः भग्नपादः च?” एवं लक्ष्मणेन उक्तः कबंधः, इन्द्रस्य वचनं स्मृत्वा, हर्षेण प्रत्युवाच—“स्वागतं भवतोः, नरश्रेष्ठौ! सौभाग्येन अहं युवां पश्यामि, सौभाग्येन मम बाहू, येन युवाभ्यां छिन्नौ। शृणु, नरश्रेष्ठ, कथं अहं स्वकृतदोषात् इदं विकृतरूपं प्राप्तवान्, यथार्थं ते वर्णयामि।” “पुरा, राम महाबाहो, मम रूपं अतिबलं अतिवीर्यं च आसीत्—त्रिलोकप्रसिद्धं अकल्पनीयम्। सूर्यचन्द्र्रइन्द्रतेजः सदृशं मम रूपम् आसीत्; तेन रूपेण लोकान् भयम् आसीत्। अरण्ये स्थितान् ऋषीन् अहं इह तत्र च भयम् जनयामि; ततः स्थूलशिरा नाम महर्षिः मयि क्रुद्धः अभवत्। सः अरण्ये विविधं फलमूलं संग्रहणं कुर्वन् मया तस्मिन्रूपेण विघ्नितः; दृष्ट्वा सः मम विकृतरूपेण घोरं शापं दत्तवान्।” “सः उक्तवान्—‘दुष्टं ते रूपं नाश्यति।’ तस्य शापस्य समाप्तिं याचितवान् अहम्। सः शापकर्ता उक्तवान्—‘यदा रामः ते बाहू छित्वा एकान्ते वनं दहेत्, तदा त्वं स्वं विस्तीर्णं शोभनं रूपं पुनः प्राप्स्यसि।’ जानिहि, लक्ष्मण, त्वं दानुः पुत्रः असि।” “इन्द्रस्य कोपात् अहं युद्धभूमौ इदं रूपं प्राप्तवान्; यतः कठोरतपसा पितामहं तुष्टवान्। सः दीर्घायुषं मे दत्तवान्, अतः मोहः मां न स्पृशति। दीर्घायुषं प्राप्त्वा, किं इन्द्रः मां कर्तुं शक्नोति? इति चिन्तयित्वा, इन्द्रं युद्धाय आह्वयामि; सः शतपत्रवज्रेण मे उरूशिरः च विदारितवान्। मम उरूशिरः शरीरे प्रविष्टौ; याचितः अपि, सः मां यमलोकं न प्रेषितवान्। सः उक्तवान्—‘पितामहस्य वचनं पूर्णं भवतु।’ कथं अहं अनाहारः भग्नोरूशिरः भग्नमुखः च वज्रघातेन दीर्घकालं जीवामि?” “एवं उक्तः, इन्द्रः मे बाहू योजने दीर्घौ कृतवान्, उदरे तीक्ष्णदंष्ट्रं मुखं स्थापितवान्। एतेन दीर्घबाहुना अरण्यवासिनः गृहीत्वा, सिंहान्, गजान्, मृगान्, व्याघ्रान् सर्वतः खादामि। तदा इन्द्रः उक्तवान्—‘यदा रामः लक्ष्मणेन सह ते बाहू युद्धे छिनत्ति, तदा त्वं स्वर्गं गमिष्यसि। एतेन रूपेण, नृपश्रेष्ठ, अरण्ये यत् पश्यामि, तत् गृहीतुं इच्छामि। निश्चितं मन्ये, रामः मां गृहीतुं आगमिष्यति।’” “एतद् धृत्याऽहम् अस्मिन् देहे क्लान्तः, इदानीं वदामि—त्वं रामः असि, राघव, शुभं ते; अन्येन मम वधः न शक्यः। यथा महर्षिः सत्यं उक्तवान्, वधः संभवति; अहं ते उपदेशं साहाय्यं च दास्यामि, नरश्रेष्ठ। मित्रधर्मं यज्ञेन शिक्षयिष्यामि।” एवं उक्तः धर्मात्मा राघवः, लक्ष्मणं शृण्वन्, प्रत्युवाच—“मम पत्नि सीता रावणेन नीताऽस्ति। जनस्थानं त्यक्त्वा भ्रातृसहितः अहं तस्य राक्षसस्य नाम केवलं जानामि, रूपं न। न तस्य निवासं न बलं जानामः; दुःखितौ, अनाश्रयौ, शोकाकुलौ विचरामः। युक्तं दया कर्तुं साहाय्यं च दातुं तेषां यथा गजैः भग्नं शुष्कं काष्ठं यथाकालं समर्प्यते। वीर, महाकूपे कृत्वा त्वां दास्यामः; सीतायाः कः वा कुत्र वा हृतवान्, तद् वद। यदि जानासि, महत् उपकारं कुरु; प्रकाशय।“ एवं रामेण उक्तः महाबलः कबंधः प्रत्युवाच—“न दिव्यं ज्ञानं मम अस्ति, न मैथिलीं जानामि। यदा दग्धः स्यां, स्वं रूपं पुनः प्राप्य, तदा तां ज्ञातुं शक्ष्यामि; राम, तं राक्षसं यः जानाति, तं प्रकाशयिष्यामि। अदग्धः न शक्तः अस्मि ज्ञातुं, नाथ; यः तव सीतां हृतवान्, सः महाबलः राक्षसः। मम महत् ज्ञानं शापेन नष्टम्, राघव; स्वकर्मणा इदं रूपं लज्जितं प्राप्तवान्। सूर्यः श्रान्तः अस्ति, तस्मात् अस्तं गच्छति पूर्वं, कूपे मां स्थाप्य दाहय, राम, यथायोग्यं। न्यायेन कूपे दग्धः त्वया, रघुनन्दन, तव सीतायाः राक्षसस्य अन्वेषणं महावीरं वक्ष्यामि। तेन सह मित्रं कुरु, राघव, सः धर्मात्मा; वीर, तव शीघ्रं साहाय्यं करिष्यति। तस्य त्रिषु लोकेषु किञ्चित् न अज्ञातम्, राघव; सर्वभूतैः परिवृतः, अन्यस्मिन् कारणे चरितवान्।” एवं कबंधः रामलक्ष्मणयोः समक्षं आत्मनः विकृतरूपस्य कारणं, शापस्य परिणामं, तथा स्वस्य दुष्कृतजनितं दुर्दशां यथाक्रमं, यथार्थं च हर्षेण निवेदितवान्; रामः च सीतायाः अन्वेषणाय कबंधस्य साहाय्यं याचितवान्; कबंधः च दग्धः सन् स्वं रूपं पुनः प्राप्य, सीतायाः अन्वेषणाय मार्गदर्शनं दातुं प्रतिज्ञातवान्।