रामः लक्ष्मणं प्रति दुःखेन व्याकुलः उवाच—“दुर्भाग्यं समुपस्थितम्, मृत्युम् आनीतवान्, यावत् अहम् स्वप्रियाम् पुनः प्राप्तुं न शशाकम्। कालस्य शक्तिः सर्वेषु भूतेषु अत्यन्तं महान्, हे लक्ष्मण।” पुनः सः उवाच—“पश्य, पुरुषर्षभ, यथा त्वं च अहं च दुःखेन मोहितौ। भाग्यस्य भारः सर्वेषु जीवेषु कश्चन नास्ति, लक्ष्मण।” “वीराः अपि, ये शस्त्रविद्यायाम् प्रवीणाः, युद्धे कालस्य प्रहारात् पतन्ति, यथा बालुकाः पतन्ति।” एतेन प्रकारेण, धैर्ययुक्तः, सत्यवीर्यः दशरथसुतः, कीर्तिमान्, बलवान्, सौमित्रिं कर्मणि धीरं दृष्ट्वा, स्वचित्तं दृढं कृतवान्। ततः सप्ततितमः सर्गः आरभ्यते। शृणु। तदनन्तरं, रामः लक्ष्मणः च तत्र स्थितौ दृष्ट्वा, बाहुभ्यां बध्धौ, कबन्धः तान् सम्बोधितवान्—“किम् कारणम् अस्ति, युष्माभिः मम दर्शनं कृत्वा स्थिता युष्माकम्? अहम् भूखितः अस्मि, हे श्रेष्ठवीरौ; भाग्येन युष्मान् अत्र प्रेषितवान्, युष्माकं इन्द्रियाणि विनष्टानि, मम भोजनाय।” एवं कबन्धस्य हितवचनं श्रुत्वा, दुःखेन पीडितः, कर्मणि दृढः लक्ष्मणः उवाच—“शीघ्रं, सः दुष्टः राक्षसः त्वां माम् च गृहीत्वा हन्तुम् इच्छति; अतः अस्य शक्तिशालिनः बाहूः शस्त्राभ्यां शीघ्रं छिन्दावः।” “एषः भयङ्करः, विशालवपुः राक्षसः, दीर्घबाहुः, जगत् विजित्य, अद्य त्वाम् माम् च हन्तुम् इच्छति।” “राघव, नृपस्य, निर्बलानां वधः लज्जास्पदः, यथा यज्ञमध्ये आनीतानां पशूनां हननम्।” तयोः संवादं श्रुत्वा, राक्षसः क्रुद्धः, विकटमुखः, तौ भक्षणाय आरभत। ततः तौ राघवौ, कालदेशविदः, हर्षेण, शस्त्राभ्यां बाहूः कन्धरे छिन्नतौ। ततः रामः शीघ्रं दक्षिणबाहुं छित्तवान्, लक्ष्मणः वीरः वामबाहुं छित्तवान्। बाहूः छिन्नौ, सः महाबलः राक्षसः, महान् गर्जनं कृत्वा, आकाशं, पृथिवीं, दिशः च नादयन्, मेघगर्जनवत् पतितः। बाहूः छिन्नौ दृष्ट्वा, रक्तधाराभिः सिक्तः, राक्षसः विषण्णः, तौ वीरौ पप्रच्छ—“कौ युवाम्?” एवं वदन्, लक्ष्मणः शुभलक्षणः, महाबलाय कबन्धाय ककुत्स्थवंशं निवेदितवान्—“एषः रामः, लोकेषु इक्ष्वाकुवंशसम्भवः प्रसिद्धः; माम् तस्य अनुजं लक्ष्मणं जानिहि।” “राज्यं मातरं द्वारा न प्राप्तम्, रामः वनवासाय गतः; सः अद्य मया सीतया च वने विचरति।” “एषः दिव्यबलः वनान्तरे निवसन्, तस्य भार्या राक्षसः द्वारा हृतः; ताम् वयं अत्र अन्वेषयामः।” “त्वं तु कः, यः कबन्धसदृशः, वने विचरन्, वक्षसि दीप्तमुखः, भग्नजंघः, विचरति?” एवं लक्ष्मणेन पृष्टः, कबन्धः, इन्द्रस्य वचनं स्मृत्वा, हर्षेण प्रत्युवाच—“स्वागतं युवाभ्याम्, पुरुषर्षभौ; भाग्येन अहम् युवां पश्यामि, भाग्येन मम बाहूः युष्माभिः छिन्नौ।” “शृणु, पुरुषर्षभ, यथा अहम् एतद् विकृतं रूपं आत्मदोषात् प्राप्तवान्, यथार्थं कथयामि।” सप्तत्येकसर्गः समाप्तः। शृणु। “पूर्वं, हे राम महाबाहो, मम रूपम् अत्यद्भुतम् आसीत्, बलपराक्रमसम्पन्नम्, त्रैलोक्ये प्रसिद्धम्। यथा सूर्यचन्द्र्रइन्द्राणां तेजः, तथा मम रूपम् आसीत्; एतद् रूपम् धारयित्वा, अहम् लोकान् भयम् आदायम्। हे राम, अहम् वने वसन्तान् ऋषीन् इह तत्र च भयभीतं कृतवान्; तदा स्थूलशिराः नाम महर्षिः मया रुष्टः। सः फलमूलानि संग्रहयन् मया कृतदोषेण कुपितः, तदा तं मम रूपं शप्तवान्। सः उवाच—‘एषः क्रूरः रूपः नष्टः भवतु।’ अहम् कुपितः, तं प्रार्थितवान्—‘शापस्य समाप्तिः भवतु।’ सः शापकर्ता मम उवाच—‘यदा रामः, तव बाहूः छित्त्वा, वनान्तरे दहिष्यति—’ ‘तदा त्वं स्वं विशालं शोभनं रूपं पुनः प्राप्त्वा, यशसा भूषितः भविष्यसि। जानिहि, लक्ष्मण, त्वं दनुसुतः असि।’ इन्द्रस्य कोपात् अहम् युद्धभूमौ एतद् विकृतरूपं प्राप्तवान्; तपसा ब्रह्माणं तुष्टवान्। सः मे दीर्घायुः दत्तवान्, अतः मोहो मम नासीत्। दीर्घायुः प्राप्तः, इन्द्रः किं कर्तुं शशाक? इति चिन्तयन्, अहम् इन्द्रं युद्धाय आह्वयम्; सः शतचक्रवज्रेण मम जंघे शिरः च विदारितवान्। मम जंघः शिरः च शरीरे प्रविष्टे; प्रार्थितः, सः माम् यमसदनं न प्रेषितवान्। सः उवाच—‘ब्रह्मणः वचनं सिद्ध्यतु।’ कथं अहम्, अनाहारः, भग्नजंघः, शिरः, मुखः, वज्रेण प्रहारितः, दीर्घकालं जीवेयम्? तदा इन्द्रः मम बाहूः योजनमितौ कृतवान्—मम उदरे तीक्ष्णदंष्ट्रं मुखं निर्मितवान्। दीर्घबाहुभ्यां अहम् वने वासिनः गृह्णामि—सिंहान्, गजान्, मृगान्, व्याघ्रान् सर्वतः खादामि।