लक्ष्मणः रामं सम्बोधितवान्—"अशु भूयः वैदेहीम् आप्स्यसि, एष मे निश्चितम्; च, हे काकुत्स्थकुलोत्पन्न, पितामहपैतृकं राज्यं पुनः प्राप्स्यसि।" तत्र, हे राम, राज्ये प्रतिष्ठितः सन्, मां सदा स्मर्तुम् अर्हसि, इति लक्ष्मणेन उक्तः रामः सुमित्रानन्दनं प्रत्युवाच—"वृथा मा बिभीः, वीर; त्वादृशस्य नैव कदाचन शोकः कर्तव्यः।" एतेन समयेन, दारुणः सः कबन्धः रामलक्ष्मणयोः समीपमागतः। तदा बलवान् कबन्धः, दानवानां प्रमुखः, तौ भ्रातरौ दृष्ट्वा उवाच—"कौ युवां, वृषभस्कन्धौ, महाशस्त्रधारिणौ धनुष्मन्तौ च? भयङ्करेऽस्मिन् देशे आगतौ, भाग्येन मम दृष्टिपथं प्राप्तौ। किमर्थं अत्र आगतौ, किमर्थं वा आगमने हेतुः?" पुनः सः उवाच—"अत्र अहम् अतृप्तः तिष्ठामि, भूभुक्षितः; धनुष्कोटिसंख्यातैः शरैः खड्गैः च, वृषभशृङ्गवत् स्थितौ। शीघ्रं मम समीपं प्राप्तौ, जीवितं च वः दुर्लभं जातम्।" एतानि दुष्टकबन्धस्य वचनानि श्रुत्वा— रामः, मुखे शुष्के, लक्ष्मणं उवाच—"इदानीं प्राप्तं महत् आपदं, पूर्वापद्भ्यः अधिकं कठोरम्, हे सत्त्ववान्। प्रियतमा न पुनराप्ता, मृत्युप्राप्तिः आगता; कालस्य महिमा सर्वेषां प्राणिनां महती, हे लक्ष्मण। पश्य, पुरुषशार्दूल, कथं त्वं च अहं च विपत्तिभिः मूढाविव जातौ। भाग्यस्य भारः कश्चिदपि नास्ति सर्वेषां प्राणिनां मध्ये, लक्ष्मण।" "धनुर्धराः अपि, शस्त्रविद्यायुक्ताः, कालदिष्टेन पतन्ति रणाङ्गणे, यथा वालुकास्तूपाः पतन्ति।" एवमुक्त्वा, धृतिमान् सत्यवीर्यः दशरथात्मजः, कीर्तिमान् महाबलः, सौमित्रिं दृष्ट्वा, स्वमनः स्थिरं चकार। एवमस्ति सप्ततितमः सर्गः। शृणु। ततः, भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ तत्र स्थितौ, बाहुबलग्रथितौ दृष्ट्वा, कबन्धः वचनं प्रोवाच—"मां दृष्ट्वा स्थिता किं, भूभुक्षितं मां, हे श्रेष्ठयोद्धारौ? भाग्येन अत्र प्रेषितौ, बुद्धिनाशौ, मम भोजनाय आगतौ।" तस्य तदुपयुक्तं हितवचनं श्रुत्वा, दुःखेन पीडितः अपि, कर्मसु निश्चलः लक्ष्मणः प्रत्युवाच— "शीघ्रं सः पापराक्षसः त्वां माम् च गृह्णाति; तस्मात्, खड्गाभ्यां तस्य महाबाह्वोः बाहू छिन्धाव। अयं भयानकः महाकायः राक्षसः, महाबलः, जगत् जित्वा, अद्य त्वां माम् च हन्तुम् इच्छति। राघव, नृपस्य, शरणागतवधः निन्द्यः, यथा यज्ञे पशूनां वधः।" एवम् उभयोः संवादं श्रुत्वा, कोपितः राक्षसः, भयंकरवक्त्रः, तौ भक्षितुम् आरभत। ततः, तौ राघवौ, देशकालविनिश्चितौ, प्रमुदितौ, खड्गाभ्यां तस्य बाहू अंसदेशे छित्वा। ततः रामः शीघ्रं दक्षिणं बाहुं छित्त्वा, वीर्यवान् लक्ष्मणः वामं छित्त्वा। बाह्वोः छेदनेन, सः महाबलः कबन्धः, महनादं कृत्वा, नभः, पृथ्वीं, दिशः च कम्पयन्, मेघनादवत् पतितः। बाह्वोः छेदं दृष्ट्वा, रक्तधाराभिः स्नातः, सः राक्षसः, खिन्नः, तौ वीरौ पप्रच्छ—"कौ युवाम्?" इति। एवं वदन्तं तम्, लक्ष्मणः, शुभलक्षणः, महाबलिनं कबन्धं काकुत्स्थवंशं निवेदयामास—"अयं रामः, इक्ष्वाकुवंशे प्रसिद्धः; माम् च तस्य अनुजं लक्ष्मणं विद्धि।" "राज्यं मातरि निषिद्धे, रामः वनं प्रव्रजितः; सः इदानीं मया सीतया च सह महावने विचरति। एषः दिव्यबलसम्पन्नः एकाकी वने वसन्, तस्य भार्या राक्षसेन हृता; तां वयं अन्विष्येम।" "त्वं तु कः, केन हेतुना, कबन्धसदृशः, वने भ्रमसि, वदनं च वक्षसि दीप्तं, पादौ च भग्नौ?" इति लक्ष्मणेन पृष्टः कबन्धः, इन्द्रवचनं स्मृत्वा, हृष्टः प्रत्युवाच— "स्वागतं वः पुरुषव्याघ्रौ; भाग्येन युवां पश्यामि, भाग्येन मम बाहू छिन्नौ युवाभ्याम्। शृणु, पुरुषव्याघ्र, कथं अहम् आत्मदोषात् एतां विकृतिं प्राप्तवान्, यथार्थं वक्ष्यामि।" इति एकसप्ततितमः सर्गः समाप्तः। शृणु। "कदाचित्, हे राम महाबाहो, अहम् अतुलबलवीर्ययुक्तः, अद्भुतवपुर्धारी, त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धः आसम्। यथा सूर्यचन्द्रेन्द्राणां प्रभा, तथा मम रूपम्; तद्वपुषा लोकान् भयङ्करः अभवम्।" "हे राम, मुनीन् वनवासिनः इह तत्र च भीषयन्, तदा स्थूलशिरा नाम महर्षिः मया कुपितः। सः मुनिः, फलमूलसंग्रहे स्थितः, मया ताडितः; ततः सः घोरं शापं दत्तवान्।" "सः उवाच—'एषः ते क्रूररूपः नश्यतु!' इति। अहम् कुपितः तं शमं याचितवान्। सः शापकर्ता मम उक्तवान्—'यदा रामः, बाहू छित्वा, त्वां कानने दग्ध्वा, तदा त्वं पुनः स्वं विशालं तेजस्वि रूपं लप्स्यसे।'" "एषः दानुपुत्रः त्वं, लक्ष्मण, इति विद्धि।