तदा दुःखितः सौमित्रिः राघवस्य अनुजः लक्ष्मणः राघवम् इदं वचनम् उवाच— “पश्य माम् अनाथम्, महाबाहो, राक्षसबलवशम् आपन्नम्। त्वं एव मोक्ष्यमानः, राघव, आत्मानं रक्षस्व; मां प्रेत्यात्मभूतानां बलिम् कृत्वा यथेष्टं पलाय्यस्व। त्वं शीघ्रं वैदेहीं प्राप्स्यसि, एष मे निश्चयः; च पितामहपितृपारम्पर्येण राज्यं पुनः प्राप्स्यसि, काकुत्स्थ। तत्र, राम, राज्ये प्रतिष्ठितः, मां सदा स्मर्तुम् अर्हसि।” एवं लक्ष्मणेन उक्तः रामः सुमित्रानन्दनं प्रत्युवाच— “मा व्यथाः, महाबाहो; त्वद्विधः न कदापि शोकम् अनुवर्तते।” एतेन समयेन तं क्रूरः राक्षसः भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ अभ्यगच्छत्। तदा बलवान् कबन्धः, दानवानां श्रेष्ठः, तौ भ्रातरौ दृष्ट्वा अवदत्— “कौ युवां, वृषभस्कन्धौ, महाखड्गधनुष्मन्तौ? घोरं स्थानम् इदं प्राप्तौ, भाग्येन मम दृष्टिगोचरौ जातौ। किं कार्यम्, किमर्थम् आगतौ?” “अत्र अहं क्षुधार्तः स्थितः, युवां धनुष्खड्गबाणधारिणौ वृषभशृङ्गसमौ। शीघ्रं मम समीपम् आगतौ, युवयोः जीवितम् दुर्लभम् अभवत्।” एवं तस्य दुष्टस्य कबन्धस्य वचः श्रुत्वा रामः, तृषार्तमुखः, लक्ष्मणम् उवाच— “एष नः महद् आपदागमनम्, पूर्वापद्भ्यः घोरतरम्, वीर। प्रिये अप्राप्ते एव प्राणान्तकरं दुरितम् आगतम्; कालस्य महत्त्वं सर्वभूतेषु, लक्ष्मण। पश्य, पुरुषव्याघ्र, त्वं च अहम् च आपद्भिः मोहिता वर्तावः; भाग्यस्य भारः कश्चन नास्ति, लक्ष्मण। वीराः अपि, बाहुवीर्यसमन्विताः, अस्त्रविद्याम् उपाश्रित्य, कालघातेन युद्धे पतन्ति, यथा वालुकापर्वताः। एवं वदन् दृढव्रतः सच्च वीरः दशरथात्मजः, कीर्तिमान् महाबलः, सौमित्रिम् अपि पश्यन्, आत्मनः च मनः स्थिरम् अकरोत्। अथ सप्ततितमः सर्ग आरभ्यते। शृणु। ततः तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ तस्य बाहुपाशेन बद्धौ दृष्ट्वा कबन्धः इदं वचनम् उवाच— “किं स्थिता युवां माम् दृष्ट्वा, क्षुधार्तं, योधश्रेष्ठौ? भाग्येन युवां मम आहारार्थम् अत्र प्रेषितौ, हतान्ध्रियम्। एवं तस्य समये हितं वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः, दुःखपीडितः अपि, कर्मसु निश्चयवान्, रामम् इदं वचनम् उवाच— “शीघ्रं असौ दुष्टः राक्षसः त्वां माम् च गृहिष्यति; अतः खड्गाभ्यां तस्य महाबाहू छिन्धाव। एष घोरः महाकायः राक्षसः, महाबलः, जगत् विजित्य, अद्य त्वां माम् च हन्तुम् इच्छति। राघव, राज्ञः असहायवधः निन्द्यः, यज्ञे समीपस्थ पशुवधवत्। एवं तयोः संवादम् श्रुत्वा, स राक्षसः कोपसम्विग्नः, विकटमुखः, तौ भोक्तुम् आरब्धवान्। तदा तौ राघवौ, देशकालज्ञौ, प्रमुदितौ, खड्गाभ्यां तस्य बाहू उभौ स्कन्धदेशे छित्त्वा। रामः शीघ्रं दक्षिणं बाहुम् खड्गेन छित्त्वा, वीरः लक्ष्मणः वामम् अपि छित्तवान्। तस्य बाहू छिन्नौ, स महाबाहुः निपपात, महनिनादं कृत्वा, यथा मेघः, व्योम्नि, पृथिव्याम्, दिशः च व्याप्य। बाहुच्छेदं दृष्ट्वा, रक्तधाराभिः सिक्तः, स दानवः विषण्णचित्तः तौ वीरौ पप्रच्छ— “कौ युवाम्?” एवं वदतः तस्य, सौमित्रिः शुभलक्षणः, महाबलिनं कबन्धम् काकुत्स्थवंशम् आख्यातवान्— “अयं रामः, इक्ष्वाकुवंशप्रसिद्धः; अहम् तस्य अनुजः लक्ष्मणः। मातुः कारणेन अस्य राज्यं न प्राप्तम्; स वनवासम् आगतः; अहम् तेन सह, भार्यया च, अनेन महावने विचरामः। एष दिव्यबलः, एकाकी वने वसन्, भार्या राक्षसेन हृता; तस्याः अन्वेषणार्थम् अत्र आगतौ। त्वं पुनः कः, किमर्थं, कबन्धसदृशः, वने भ्रमसि, वदनं वक्षसि दीप्तम्, पादौ भग्नौ?” एवं लक्ष्मणेन पृष्टः, कबन्धः इन्द्रवचनम् अनुस्मरन्, हृष्टः प्रत्युवाच— “स्वागतं युवाभ्यां, पुरुषव्याघ्रौ; भाग्येन अहम् युवां पश्यामि, भाग्येन मम बाहू युवाभ्यां छिन्नौ। शृणु, पुरुषव्याघ्र, कथं अहम् स्वकृतदोषेन एतादृशं विकृतस्वरूपं प्राप्तवान्, यथातथ्यं कथयामि। अथ एकदा, राम, महाबाहो, मम रूपं अतुलबलवीर्यम् आसीत्— त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धम्। यथा सूर्यचन्द्रेन्द्राणां प्रभा, तथा मम रूपम्; तेन रूपेण अहम् लोकान् भीषयामास। राम, अहम् अरण्ये मुनिनः विचरन् त्रासयामि स्म; तदा स्थूलशिरा नाम महर्षिः क्रुद्धः अभवत्। सः फलमूलानि संगृह्णन् मया तेन रूपेण पीडितः; तदा सः मम घोरं शापम् अददात्। सः उवाच— ‘एष ते घोरः रूपः नश्यतु’ इति; तस्य क्रुद्धस्य अहम् शापान्तम् प्रार्थितवान्।