ततः तीक्ष्णकुठारसदृशकुञ्चितलोमशरीरः, महाशैलसमुन्नतः, मेघसन्निभवर्णः, भीषणरूपः, गर्जितनिर्घोषसमस्वनः स राक्षसः दृश्यते स्म। तस्य ज्वलज्जिह्वा इव दीप्तभालः, विशालपिङ्गविस्तीर्णपक्षः, एकमेव भीकरं स्फुटमक्षि वक्षसि स्थितम्, महद्वक्त्रं जिह्वया च विलिहन्निव, दीर्घदंष्ट्रः च। स घोरमृगसिंहशार्दूलपक्षिणः च भक्षयन्, योजनेन तुल्यभुजयुगलं चालयन्, विविधमृगपक्षिशार्दूलान् हस्ताभ्यां गृह्णन्, बलात् आकर्षन्, बहून् पशुपालानपि सन्द्रवत्। स एव मार्गं प्रतिगृह्य स्थितः, अग्रे गच्छन्तौ रामलक्ष्मणौ किञ्चित्कालं गतौ कर्षप्रमाणं दूरात् तम् अदृष्ट्वा, तं महाकार्यं महाभयं विकृतदर्शनं बाहुसम्पूर्णं कन्दरदण्डसदृशं कबंधं ददृशतुः। स महाबाहुः कबंधः बाहू दीर्घतमान् प्रसार्य, तौ राघवौ सम्यक् गृहीत्वा, बलात् पिडयन्, उभौ च समुत्कर्षन्। तत्र तौ भ्रातरौ, खड्गबाणधारिणौ, उग्रतेजसौ, महाबलिनौ, तेन महाबलेन राक्षसेन बलात् आकृष्टौ, शक्तिहीनौ अभवताम्। तत्र रामः शूरत्वात् न किंचित् विचलितः, परन्तु लक्ष्मणः, कौमार्याद्, अनाथत्वाच्च, कम्पितः। स शोचन् लक्ष्मणः, राघवस्य अनुजः, रामं प्रति उवाच—"पश्य माम्, अनाथं, वीर, राक्षसबलनिपातितम्। त्वं एव मोक्ष्यसे, राघव, मां भूतानां बल्यर्थं समर्प्य, यथेष्टं पलायस्व। त्वं शीघ्रमेव वैदेहीं प्राप्स्यसि, एष मे निश्चयः; च पितृपैतामहम् राज्यम् अपि पुनः लप्स्यसे। तत्र, राम, राज्ये प्रतिष्ठितः सन्, मां स्मरिष्यसि सदा।" इत्युक्ते लक्ष्मणेन, रामः सुमित्रानन्दनं प्रत्युवाच—"मा शुचः, वीर, व्यर्थं भयम् मा कुरु; त्वादृशः कदापि नैव विषीदेत्।" एतस्मिन्नन्तरे, स क्रूरः राक्षसः रामलक्ष्मणयोः समीपम् आगच्छत्। ततः स महाबाहुः कबंधः, दानवानां श्रेष्ठः, तौ उभौ वीर्यवन्तौ राघवौ दृष्ट्वा, अपृच्छत्—"कौ युवां वृषभस्कन्धौ, महाखड्गधनुष्मन्तौ?" "किमर्थं भवद्भ्यां इदं भीषणं देशम् आगतम्? दैवयोगेन मम दृष्टिपथं पतितौ युवाम्; किं कार्यम् अत्र, किमर्थं आगतम्?" "अहम् अत्र तिष्ठामि, क्षुधया पीडितः; धनुष्मन्तौ, खड्गपाणिनौ, वृषभवद् तीक्ष्णशृङ्गौ इव युवां। शीघ्रमेव मम समीपम् आगतम्; जीवितं कठिनं लभ्यते।" इत्युक्त्वा, तस्य दुष्टस्य कबंधस्य वचनानि श्रुत्वा— रामः, शुष्कवदनः, लक्ष्मणम् अब्रवीत्—"इदानीं प्राप्ता महती विपत्तिः, पूर्वेभ्यः कठिनतरं, वीर; प्रियतमा न प्राप्ता, मृत्युः प्राप्तः। कालस्य महद्बलम् सर्वेषु प्राणिषु, लक्ष्मण।" "पश्य, नरशार्दूल, कथं त्वं च अहं च विपत्त्या मोहितौ; भाग्यस्य भारः कश्चन नास्ति, लक्ष्मण।" "वीराः अपि, शस्त्रविद्यायुक्ताः, युधि कालहताः पतन्ति, इव शर्कराः।" इत्युक्त्वा, धृतिमान् रामः, प्रख्यातवीर्यः, सौमित्रिं विलोक्य, आत्मानं धृत्या स्थितवान्। अथ सप्ततितमः सर्ग आरभ्यते। शृणुत। ततः तौ रामलक्ष्मणौ बाहुबन्धनबद्धौ दृष्ट्वा, कबंधः इदं वचनम् उवाच—"किं कारणम् स्थातुम्, मां दृष्ट्वा, क्षुधार्तं, वीर्यशालिनौ युवाम्? दैवयोगेन अत्र प्रेषितौ, मम भक्ष्यौ, मृत्युपाशेन बद्धौ।" तस्य तद्वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः, दुःखार्तः सन्, धैर्येण युक्तः, रामम् अभाषत—"शीघ्रं, राघव, अस्य भीमस्य महाबाहोः राक्षसस्य बाहू खड्गाभ्यां छिन्दावः।" "एष घोरः, विशालदेहः, महाबाहुः राक्षसः, जगत् विजित्य, अद्य त्वां माम् च हन्तुम् इच्छति।" "राज्ञः, निरपराधानां वधः अपकर्षः, यथा यज्ञमध्ये पशूनां वधः।" एवं तयोः संभाषमाणयोः, स राक्षसः, कोपात्, भीषणं वक्त्रं प्रसार्य, तौ भक्षितुम् आरब्धवान्। तदा तौ राघवौ, कालदेशकुशलौ, प्रमुदितौ, तस्य कंधस्य स्कन्धदेशे खड्गाभ्यां बाहू छित्वा। ततः रामः शीघ्रं दक्षिणं बाहुं छित्वा, लक्ष्मणः च वामं बाहुं छित्वा। बाहू छिन्नौ तस्य महाबाहोः, स महानादं कृत्वा, व्योम्नि, भूमौ, दिशः च नादयन्, पतितः। बाहू छिन्नौ दृष्ट्वा, रक्तधाराभिः सिक्तः, स राक्षसः शोकाकुलः, तौ वीरौ पप्रच्छ—"कौ युवाम्?" एवं वदति तस्मिन्, लक्ष्मणः शुभलक्षणः, महाबलिनं कबंधं काकुत्स्थवंशं निवेदयामास—"अयं रामः, इक्ष्वाकुवंशसम्भवः; मां तु लक्ष्मणं विद्धि, तस्य अनुजम्।" "मातुः वचनात् राज्यं न लब्ध्वा, अरण्ये प्रव्रजितः रामः; सः मया सह, भार्यया च, अयं महावने विचरति।" "एष दिव्यबलः, एकाकी वने वसन्, भार्या राक्षसेन हृता; तां अन्विष्यावहे।" एवं तत्र रामलक्ष्मणयोः कबंधेन सह भीषणसमागमः, युद्धं च, बाहुच्छेदनं च, कबंधस्य पृष्टिः, तयोः आत्मनिवेदनं च, सम्यक् समजनि।