ततः तेजस्वी लक्ष्मणः, धर्मनिष्ठः शुद्धात्मा च, भ्रातृणं रामं तेजसा दीप्तं, समाहितः अञ्जलिं कृत्वा उवाच। "मम बाहुः तीव्रं कम्पते, मनः च व्याकुलं जातम्, अनेकानि अशुभानि निमित्तानि पश्यामि। अतः आर्य, त्वं सज्जः भव, मम वचनानि शृणु; एते मम निमित्तानि त्वरितं भयमसूचयन्ति।" तत्र एकः भयङ्करः पक्षी, वञ्जुलकः नाम, युद्धे विजयमिव घोषयन् अत्यन्तं भीषणं शब्दं कृतवान्। ततः तौ भ्रातरौ उत्साहपूर्वकं वनं विचिन्वन्तौ, तस्मिन्नेव वनान्तरे महान् शब्दः उत्पन्नः, यथा वनं विदारितं भवेत्। तस्मिन्नेव वनस्थले, वातेन समन्तात् आच्छादितं इव, स शब्दः सर्वं वनं व्याप्य स्थितः। तदा रामः, खड्गधारी भ्रातृसहितः, तं शब्दं ज्ञात्वा, महाकायं विशालवक्षसं राक्षसं अपश्यत्। तौ भ्रातरौ तस्य राक्षसस्य समीपं गतौ, यः शिरः-कण्ठ-विहीनः, उदरस्थमुखः कबन्धः, तत्र स्थितः। तीक्ष्णरोमशच्छन्नः, पर्वतसमानः, वर्षमेखलाभः, गर्जितनिनादः, भीषणः। ज्वलनसमानभ्रूभूषणः, विशालपिङ्गपक्षः, वक्षसि एकं विकटं स्पष्टं नेत्रं, महान् दंष्ट्रावान्, उदरं चाटयन्। स महान् राक्षसः, भयानकः, भल्लूकसिंहहरिणपक्षिणः भक्षयन्, द्वौ भीषणौ योजनायामौ बाहू सञ्चालयन्। तेन हस्ताभ्यां विविधान् भल्लूकान्, पक्षिसमूहान्, मृगान् च गृह्य, अनेकान् पशुप्रधानान् आकृष्य चालयन्। तत्र मार्गं अवरुद्ध्वा, तौ भ्रातरौ एकक्रोशदूरात् तं कबन्धं द्रष्टुम् आगतौ। तौ कबन्धं महाकायं, भीषणं, विकटं, बाहुसम्पूर्णं, काष्ठरूपं इव, दूरात् अपश्यत्। स महाबाहुः राक्षसः, बाहू प्रसार्य, तौ रामलक्ष्मणौ समाहितौ, बलात् गृहीत्वा आक्रान्तवान्। तौ भ्रातरौ, खड्गधनुषधारिणौ, वीर्यसम्पन्नौ, तेन शक्तिमता राक्षसेन आकृष्यमाणौ, शक्तिहीनौ अभवताम्। तत्र रामः वीर्यशाली, साहसात् न विचलितः; लक्ष्मणः तु यौवनात्, अनाश्रयात्, कम्पितः अभवत्। लक्ष्मणः दुःखितः, रामं उवाच—"पश्य माम्, वीर, असमर्थं, राक्षसस्य वशे पतितम्। त्वमेव मुक्तः भव, राघव; आत्मानं रक्ष, माम् भूतैः बलिदानं कृत्वा यथेष्टं पलायस्व। त्वं शीघ्रं वैदेहीं गमिष्यसि, मे विश्वासः; तथा ककुत्स्थवंशस्य राज्यं पुनः प्राप्स्यसि। तत्र, राम, राज्ये स्थित्वा, मम स्मरणं सदा कुरु।" एवं लक्ष्मणेन उक्तः, रामः सुमित्रापुत्रं प्रत्युवाच—"निरर्थकं मा शङ्कां कुरु, वीर; त्वादृशः न विषादं कर्तुम् अर्हति।" इत्थं तयोः संवादे, तस्मिन्नेव क्रूरः राक्षसः रामलक्ष्मणयोः समीपं आगतवान्। तदा महाबाहुः कबन्धः, दानवानां श्रेष्ठः, तौ उवाच—"किम्, युवां, वृषभस्कन्धौ, महाखड्गधनुषधारिणौ, कः युवयोः हेतुर्वनं आगमनस्य? दैवेन नियतौ, मम दृष्टिपातेन पतितौ, किमर्थं अत्र आगतौ? अहं अत्र तिष्ठामि, कष्टान्नेन पीडितः; युवां धनुषखड्गधारिणौ, शृङ्गयुक्तवृषभाव इव। शीघ्रं मम समीपं आगतौ, जीवितं दुर्लभं भवति।" एवं कबन्धस्य दुष्टवचनं श्रुत्वा, रामः शुष्कमुखः लक्ष्मणं उवाच—"एतादृशं संकटं, पूर्वात् अधिकं, प्राप्तम्; प्रियायाः पुनः प्राप्तेः पूर्वं मृत्युः आगतः। कालस्य शक्तिः सर्वेषु प्राणिषु महान्, लक्ष्मण। पश्य, पुरुषशार्दूल, दुःखेन आवृतौ, त्वं अहं च; भाग्यस्य भारः सर्वेषु प्राणिषु नातिक्रम्यते। वीराः अपि, शस्त्रकुशलाः, युद्धे कालाघातेन पतन्ति, यथा बालुकास्तम्भः पतति।" एवं वदन्, धर्मनिष्ठः, सत्यवीर्यः दशरथात्मजः, प्रसिद्धः, सौमित्रिं वीर्यसम्पन्नं दृष्ट्वा, स्वचित्तं समाहितवान्। सप्ततितमः सर्गः आरभ्यते। ततः तौ रामलक्ष्मणौ, बाहुपाशेन बद्धौ, कबन्धः दृष्ट्वा उवाच—"किम्, युद्धश्रेष्ठौ, मां दृष्ट्वा स्थिता? दैवेन युवां अत्र प्रेषितौ, नष्टेन्द्रियौ, मम भोजनाय।" एवं कबन्धस्य समयोचितं हितं च वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः दुःखेन पीडितः, कृत्स्नकर्मा, उवाच—"शीघ्रं स राक्षसः तौ आवां गृह्णाति; अतः, खड्गाभ्यां तस्य महाबाहू शीघ्रं छिन्दावः। स भयानकः महाकायः राक्षसः, शक्तिबाहुः, जगत् विजित्य, आवां हन्तुम् इच्छति। राघव, राज्ञः निर्बलानां वधः निन्द्यः, यथा यज्ञमध्यं नीतानां पशूनां वधः।" एवं तयोः संवादं श्रुत्वा, राक्षसः क्रोधात्, विकटमुखः, तौ भ्रातरौ ग्रसित्वा भक्षणं आरभत्।