दशरथस्य पुत्रौ तत्र गिरौ गह्वरं दृष्टवन्तौ, यद् अधःपातालसमानं सदा तमसा आवृतं च। तस्य गह्वरस्य समीपं प्राप्तौ तौ नरव्याघ्रौ, नातिदूरे द्वारस्य, राक्षसीं महतीं विकृताननां अपश्यताम्। सा दुर्बलहृदयानां भीषणा, विकटा, घोरदर्शना, लम्बोदरया, तीक्ष्णदंष्ट्रया, उग्रया, कठिनत्वचा च आसीत्। भीषाणि पशून् भक्षयन्ती, विकटवपुः, विपुलकेशधारिणी—ताम् एव तत्र रामलक्ष्मणौ भ्रातरौ ददृशतुः। तयोः समीपं गच्छन्त्योः, अग्रे भ्रातरे लक्ष्मणं दृष्ट्वा, सा राक्षसी 'आगच्छ, रमावः' इति उक्त्वा लक्ष्मणं गृहीत्वा आलिङ्ग्य समभाषत— 'अहं आयोमुखी नाम, सौमित्रे, त्वं भाग्यवान्, त्वं मे प्रियतमः।' सा पुनर् उक्तवती— 'अयं पर्वतपृष्ठेषु, नदीतीरेषु च, त्वया सह मया चिरं जीविष्यसि, वीर।' एवं उक्तः लक्ष्मणः क्रुद्धः खड्गमुद्धृत्य शत्रुनाशनः तस्याः कर्णौ नासिकां स्तनौ च छित्त्वा अपातयत्। सा छिन्नकर्णनासिका, कर्कशस्वरेण नदन्ती, सा भीमदर्शना राक्षसी यथागतं मार्गं पलायिता। तस्याः गता या, तदा रामलक्ष्मणौ भ्रातरौ रिपुनाशकौ उत्साहेन घनं वनं प्रविविशतुः। ततः महातेजाः स्थिरः धर्मात्मा शुचिः लक्ष्मणः, तेजसा प्रभायुक्तं भ्रातरं प्राञ्जलिरुवाच— 'मम बाहुः सुदृढं स्पन्दते, मनः चापि विक्षिप्यते, अनेकानि चापशकुनानि पश्यामि। तस्मात् आर्य, सज्जः भव, मम वाक्यं शृणु; ह्येतानि मम शकुनानि शीघ्रं भयं सूचयन्ति। अयं च वञ्जुलकः पक्षी भीषणः, युद्धविजयं घोषयन्निव क्रोशति।' एवं तौ उत्साहेन विचिन्वन्तौ, तस्मिन् वने महद् शब्दम् अजायत, यः तद् वनं विदारयन्निव। स शब्दः वनं वातेन संवृतं सम्पूर्णं काननं इव अभवत्। तस्मिन् शब्दे उत्सुकः रामः, खड्गपाणिः भ्रात्रा सह, महाकायं महोरस्कं राक्षसं ददर्श। तौ तं राक्षसं समीपं गतौ, यो मूर्ध्ना विहीनः, ग्रीवया च रहितः, उदरमध्यमुखः कबन्धः आसीत्। तीक्ष्णकेशसमाच्छन्नः, महाशैलसमुच्छ्रायः, मेघगम्भीरवर्णः, भीषणः, गर्जितगम्भीरः च आसीत्। ज्वलज्ज्वालाललाटः, विशालपिङ्गपक्षधारी, एकं विकटं स्पष्टं लोचनं वक्षसि स्थितम्, महद् दंष्ट्रयुतः, विशालं मुखं च लिलिहानः। स भीषणान् ऋक्षान् सिंहान् मृगपक्षिणः च भक्षयन्, द्वौ भयंकरौ बाहू योजने दीर्घौ विक्षिपन् आसीत्। स हस्ताभ्यां नानाविधान् ऋक्षान्, पक्षिसङ्घान्, मृगान् च गृह्णन्, अनेकान् पशुप्रधानान् आकृष्य श्वसन् आसीत्। तौ भ्रातरौ पन्थानं प्रति स्थितं तं दृष्ट्वा, क्रोशमात्रं गत्वा, तं कबन्धं महाकायं, भीषणं, विकटदर्शनं, बाहुसम्पूर्णं, काण्डरूपिणं च ददृशतुः। स महाबाहुः, बाहू प्रसार्य, तौ राघवौ सम्यक् गृहीत्वा बलेन पपात। तत्र तौ भ्रातरौ, खड्गधनुष्पाणीनौ, बलशालिनौ, तेजस्विनौ, तेन महाबलेन आकृष्यमाणौ, किंचित् कर्तुं न अशक्नोताम्। तत्र रामः शौर्याद् विचलितो न अभवत्; लक्ष्मणः तु, युवान्, अनाथः, कम्पितः आसीत्। स च शोकार्तः सौमित्रिः भ्रातरं रामं उवाच— 'पश्य मां, वीर, असहायं, राक्षसवशं प्राप्तं। त्वं एव जीव, राम; मां भूताय दत्त्वा यथेष्टं पलायस्व। त्वं शीघ्रं वैदेहीं प्राप्स्यसि, एषा मे निश्चितिः; च पितृपैतामहं राज्यं पुनरवाप्स्यसि। तत्र, राम, राज्ये स्थितः, मां सदा स्मर।' इति लक्ष्मणेन उक्तः रामः सौमित्रिं प्रत्युवाच— 'मा शोच, वीर, व्यर्थं; त्वद्विधः न कदापि शोक्यम्।' एतस्मिन्नन्तरे, स पापः भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ समीपमगात्। ततः महाबाहुः कबन्धः, दानवानां श्रेष्ठः, तौ उवाच— 'कौ युवां, वृषभस्कन्धौ, महाखड्गधनुष्मन्तौ?' 'कृच्छ्रं स्थानमिदं प्राप्तौ, मम दृष्टिपथं गतौ, किमर्थं आगतम्, किम् प्रयोजनं भवतोः?' 'अत्र मया, क्षुधार्तेन, स्थितेन, युवां धनुष्करदण्डखड्गवृषभौ, आगतम्; शीघ्रं मम समीपं प्राप्तौ, दुर्लभं वः जीवितम्।' एवं तस्य दुष्टस्य कबन्धस्य वचनं श्रुत्वा, रामः तृषार्तः लक्ष्मणं उवाच— 'एषा विपत्तिः प्राप्ता, पूर्वतः अपि घोरतराः, वीर; प्रियतमा न प्राप्ता, मृत्युः प्राप्तः, कालबलं महदस्ति, लक्ष्मण।' 'पश्य, पुरुषव्याघ्र, कथं तौ दुःखेन मोहितौ, कस्यापि भाग्यस्य भारः नास्ति, लक्ष्मण।