शृणु, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणेऽरण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः कथ्यते। तत्र, जलक्रियां तं कृत्वा, तौ राघवौ सीतायाः अन्वेषणे वनं प्रति प्रस्थितौ, पश्चिमदिक् प्रति जग्मतुः। ततः दक्षिणदिशं गत्वा, धनुःशरासिसंयुतौ तौ इक्ष्वाकुसुतौ, अनवद्यवीर्यौ, मार्गेऽविचलन्तौ प्रस्थितौ। तत्र वनं घनतृणविटपिलतासमाकुलं, सर्वतः परिवृतं, दुःखप्रवेश्यं, घनं, भीषणदर्शनं च दृष्ट्वा, शीघ्रं तदतीत्य दक्षिणदिशं प्रति गतौ, तौ महाबलिनौ तं भीषणं महावनं व्यापेत्य प्रस्थितौ। ततः जनस्थानात् त्रिक्रोशमतिक्रम्य, तौ राघवौ महानुभावौ, घनं क्रौञ्चवनं प्रविविशतुः। तत् वनं नानावर्णमेघसमूहसदृशं, सर्वतः रमणीयं, नानावर्णपुष्पोपशोभितं, मृगपक्षिसमाकुलं च आसीत्। वैदेहीदर्शनकाङ्क्षिणौ तौ तस्मिन्न् वने विचरन्तौ, क्वचित् क्वचित् स्थित्वा, सीताहरणदुःखेन संतप्तौ आस्ताम्। ततः त्रिक्रोशं पूर्वदिशं गत्वा, तौ भ्रातरौ क्रौञ्चवनं व्याप्य, मतङ्गाश्रमसंनिधिं प्रापतुः। तत्र तौ भीषणं वनं दृष्टवन्तौ, यत्र नानाविधभीमरुक्षिपक्षिसंकीर्णं, विविधवृक्षैः परिपूर्णं, महावृक्षसंछन्नं च आसीत्। तत्र दशरथात्मजौ गिरौ गुहां दृष्टवन्तौ, या पातालसमगम्भीरा, नित्यं तमसा आच्छन्ना आसीत्। तस्याः गुहायाः समीपं गत्वा, तौ सिंहोपमपौरुषौ, द्वारात् न दूरं, विकटाकारां राक्षसीं दृष्टवन्तौ, या अतिभीषणा, विकृतमुखी, स्फारितोदरवदना, तीक्ष्णदंष्ट्रा, कठोरचर्मा, विकटदर्शना आसीत्। सा भीषणमृगभक्षिणी, विकटशरीरा, विकचकेशा, तत्र रामलक्ष्मणौ दृष्टवन्तौ। सा तौ वीरौ यत्र यत्र ययातुः, तत्र अनुयता, अग्रे सौमित्रिं दृष्ट्वा, "आगच्छ, रमावः" इति उक्त्वा, लक्ष्मणं गृहीत्वा, आलिङ्ग्य तं वाक्यम् अब्रवीत्— "अहं आयोमुखी नाम, त्वं भाग्यवान्, त्वं मम प्रियः।" पुनः सा उवाच— "नाथ, गिरिप्रान्तेषु, नदीतीरेषु च, त्वं मया सह दीर्घकालं रमिष्यसि, वीर।" एवं उक्तः लक्ष्मणः, कोपसमाविष्टः, खड्गं निष्कृष्य, रिपुघ्नः, तस्याः कर्णौ, नासिका, स्तनौ च छित्त्वा। सा छिन्नकर्णनासिका, करुणया गिरया आक्रन्द्य, सा विकटरूपा राक्षसी यथागतं पलायिता। तस्याः निर्गमने, तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ रिपुघ्नौ, उत्साहेन तं घनवनं प्रविविशतुः। ततः लक्ष्मणः, तेजस्वी, स्थिरचित्तः, धर्मात्मा, शुचिः, भ्रातरं रामं संप्रेक्ष्य, अञ्जलिं कृत्वा, वचः उवाच— "मम बाहुः स्फुरति, मनः च व्याकुलं, अनेकानि च अपशकुनानि पश्यामि।" तेन उक्तम्— "तात, सज्जः भव, मम वचनं शृणु; एते अपशकुनाः शीघ्रं भीतिं सूचयन्ति।" "एष वञ्जुलकः नाम पक्षी, अतीव भीषणः, युद्धविजयं इव घोषयन् क्रोशति।" एवं तयोः उत्साहेन अन्वेषमाणयोः तस्मिन् वने महद् शब्दः उत्पन्नः, यः वनं विदारयन् इव आसीत्। स शब्दः वातेन समन्ततः संलीन इव, सर्वं वनं व्याप्य स्थितः। तस्मिन् शब्दे उत्सुकः रामः, खड्गहस्तः, भ्रात्रा सह, महाकायं महोरस्कं राक्षसं दृष्टवान्। तौ तं राक्षसं समुपेत्य, तयोः पुरतः स्थितम्, शिरोविहीनं ग्रीवाविहीनं कबंधं दृष्टवन्तौ, यस्य उदरे मुखम् आसीत्। स तीक्ष्णकेशसंवृतः, पर्वतसन्निभः, मेघसङ्काशः, भीषणः, गर्जननिनादसदृशः आसीत्। ज्वलद्भ्रू, अग्निसमूहमिव, विशालपिङ्गपक्षः, उन्नतबाहुः च। एकं विकटरूपं नेत्रं वक्षसि, महान् दंष्ट्रा, वृहन्मुखं च लिलिहानः। स भीषणभल्लूकसिंहमृगपक्षिभोजी, दीर्घबाहू, योजने योजने संप्रसारितबाहू, तयोः मार्गं प्रतिबद्धः आसीत्। स हस्ताभ्यां नानाविधभल्लूकपक्षिमृगगणान् गृह्णन्, मृगयूथपतिं च आकर्षन् दृष्टः। तौ भ्रातरौ, तं कबंधं, महाकायं, भीषणं, विकटरूपं, बाहुसंछन्नं, काष्ठकाण्डसदृशं, एकक्रोशात् दृष्टवन्तौ। स महाबाहुः, बाहू सम्यक् प्रसार्य, उभौ राघवौ बलात् जग्राह। तौ भ्रातरौ, खड्गधनुष्मन्तौ, तेजस्विनौ, महाबलिनौ, तस्य बलिनः गृहीतौ, निःशक्तौ अभवताम्। तत्र रामस्य धैर्यात् वीर्यवान् न विचलितः, लक्ष्मणस्तु, यौवनात्, साहाय्याभावात्, सम्प्रकम्पितः। स दुःखितः लक्ष्मणः, रामस्य अनुजः, रामं प्रति उवाच— "पश्य मां, वीर, असहायं, राक्षसबलवशं प्राप्तम्।" पुनः स उवाच— "त्वमेव मोक्ष्यसे, राघव; मां भूतयज्ञाय समर्प्य, यथेष्टं पलायस्व।" एवं तत्र श्रीरामलक्ष्मणयोः वनान्तरे अद्भुतं, भीषणं च कबंधदर्शनं, राक्षसीवधं, लक्ष्मणस्य चिन्तनं, अपशकुनदर्शनं, कबंधग्रहणं च सम्प्राप्तम्।