जलान्जलिं तस्य विहंगश्रेष्ठस्य कृत्वा, रामलक्ष्मणौ तदा सीतायाः अन्वेषणे मनः स्थिरीकृत्य, इन्द्रविष्णुवत् वनं प्रविविशतुः। ततो वाल्मीकिना रचिते पुण्ये रामायणस्य अरण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः प्रवर्तते—शृणुत। तथैव तस्य पक्षिणः जलकर्म कृत्वा, तौ राघवौ वनं प्रति सीतां विचिन्वन्तौ पश्चिमदिशं जग्मतुः। ततः दक्षिणदिकं प्रति गतौ, धनुःशरचापिनौ, इक्ष्वाकू, अविचलितौ मार्गे प्रस्थितौ। तद् वनं तु गुह्यगुल्मतरुबहुलं, लतानां समाकुलं, सर्वतः परिवृतं, दुस्तरं, घनं, दृष्ट्वा भीषणं च। तत् शीघ्रं तरित्वा दक्षिणदिशं प्रति, तौ वीरौ तं भीषणं महद्वनं व्यतीत्य जग्मतुः। जनस्थानात् त्रिक्रोशमतिक्रम्य, तौ महाबलिनौ राघवौ घनं क्रौञ्चवनं प्रविविशतुः। तद् वनं विविधमेघसंकाशं, सर्वतः रमणीयं, नानावर्णपुष्पशोभितं, हरिणकुलविहगसंघैः पूर्णं दृष्ट्वा। वैदेहीं द्रष्टुमिच्छन्तौ, तत्र तत्र स्थित्वा, सीताहरणदुःखितौ तौ विचिकायतुर्वनं। ततः त्रिक्रोशमपूर्वां दिशं गत्वा, क्रौञ्चवनं व्यतीत्य, मातंगाश्रमसमीपं समुपजातौ भ्रातरौ। तत्र तद् भीषणं वनं दृष्ट्वा, बहुभयकरमृगविहगनिषेवितं, नानावृक्षसंछन्नं, महावृक्षैः पूर्णं च। तत्र दशरथात्मजौ पर्वते गुहां दृष्टवन्तौ, या पातालसमा, सदा तमसा आवृता। तस्याः गुहायाः समीपमागत्य, तौ नरव्याघ्रौ, द्वारात् न दूरं, विकृताननां महाकायां राक्षसीं ददृशतुः। सा भीषणा दुर्बलानां, विकटा, घोरदर्शनाऽव hanging उदराऽतीव तीक्ष्णदंष्ट्रा, क्रूरा, कठिनत्वचा। सा भयकरमृगभक्षकः, विकटाकृति, विकीर्णकेशा, तत्र रामलक्ष्मणौ ताम् अपश्यताम्। तौ वीरौ यत्र यत्र गच्छन्तौ, अग्रे भ्रातरं दृष्ट्वा, सा समीपमागत्य, “आगच्छ, रमावहै” इति सौमित्रिं जग्राह। सञ्जग्राह सौमित्रिं आलिङ्ग्य, उवाच—“अहं अयॊमुखी नाम, त्वं भाग्यवान्, प्रियः मेऽसि।” “आर्य, पर्वतानां गुहासु, नदीतीरेषु च, मया सह दीर्घमायुः रमिष्यसि, वीर।” इत्युक्ते, लक्ष्मणः कोपसंयुक्तः, खड्गं निष्कृष्य, रिपुसूदनः, तस्याः कर्णौ, नासिकां, स्तनौ च छित्त्वा। छिन्नकर्णनासिका सा, घोरस्वरेण ननाद, सा विकटदर्शना राक्षसी यथागतं पलायिता। तस्याः प्रस्थितायाम्, रामलक्ष्मणौ रिपुसूदनौ, उत्साहेन घनं वनं प्रविविशतुः। ततः लक्ष्मणः महातेजाः, स्थिरः, धर्मात्मा, शुचिः, भ्रातरं प्रति अञ्जलिं कृत्वा, तेजसा दीप्तं वाक्यमुवाच—“मम बाहुः अतिवेगं स्पन्दते, मनः च व्याकुलं, अनेकानपकारकान् निमित्तानि पश्यामि। तस्मात्, आर्य, सज्जः भव, मम वचनानि शृणु; एते निमित्तानि शीघ्रं संत्रासं सूचयन्ति।” “अयं वञ्जुलकः पक्षी, अतीव भीषणः, इव जयमघोषयन् क्रोशति। तौ एवं विचिन्वन्तौ उत्साहेन, तस्मिन्वने महद्भयानकं शब्दमुत्पन्नम्, वनं विदारयन्निव। स शब्दः तद्वनं वातेन वेष्टितमिव, सर्वं काननं व्याप्नोत्।” “तस्य शब्दस्य लोभेन, रामः खड्गहस्तः भ्रात्रा सह, महाकायं, विस्तीर्णवक्षसं राक्षसं ददर्श।” तौ भ्रातरौ तं राक्षसं समीपगौ, शीर्षविहीनं ग्रीवाविहीनं, उदरमुखं कबन्धं ददृशतुः। तीक्ष्णकुञ्चितलोमशं, महाशैलसमुन्नतं, मेघसंकाशं, भीषणं, मेघनिनादवत्। दीप्तभ्रूभं, ज्वलनसंकाशं, विशालपीतविस्तीर्णपक्षं। एकं भीषणं, सुस्पष्टं, वक्षसि नेत्रं, महादंष्ट्रं, विशालमुखं जिह्वया च लिलिहानम्। भीषणभल्लूकसिंहारण्यकपक्षिणोऽपि भक्षयन्, द्वौ भयंकरौ बाहू, प्रत्येकं योजनायामौ सञ्चालयन्। तौ भ्रातरौ तस्य बाहुभ्यां, बहून् भल्लूकपक्षिणोऽरण्यकान् च गृह्णन्, नेतारः पशूनां च आकृष्य। तौ अग्रे गतौ तस्य मार्गं रुद्ध्वा स्थितं, एकक्रोशमतिक्रम्य ददृशतुः। कबन्धं महाकायं, भीषणं, विकटदर्शनं, बाहुसंछन्नं, काष्ठसदृशं रूपेण। स महाबाहुः, बाहू दीर्घतमौ प्रसार्य, उभौ राघवौ बलात् गृहीत्वा। तौ भ्रातरौ, खड्गधनुष्मन्तौ, तेजस्विनौ, महाबलौ, तेन बलिना असमर्थौ आकृष्टौ। तत्र रामः वीर्यादविकम्पितः, परन्तु लक्ष्मणः, यौवनात्, अनाथत्वाच्च, संतप्तः। स दुःखितः लक्ष्मणः, राघवस्य अनुजः, राघवमुवाच—“पश्य माम् असमर्थं, वीर, राक्षसस्य वशे पतितम्।