य एव यं भाग्यं यजननिष्ठाः, अग्निहोत्रिणः, अनिवर्तिनः, भूमिदानशीलाश्च प्राप्नुवन्ति, तमेव गच्छ—इति रामः गृध्रराजं महात्मानं समादिश्य, ‘‘त्वं मया अनुज्ञातः उत्तमान् लोकान् गच्छ, गृध्रराज महात्मन्, मया पूजितः स्वर्गं प्रयाहि’’ इति स्नेहपूर्वं व्याहरत्। एवं उक्त्वा धर्मात्मा रामः स्वबान्धववत् शोकार्तः तं पक्षिराजं दीप्ते चितायाम् स्थापयित्वा दग्धवान्। ततः रामः सौमित्रिणा सह, वीर्यवान्, वनं प्रविश्य, महान्तः स्थूलशरीरिणः पशून् हत्वा, तेषां मांसं तस्मै पक्षिणे समर्पयामास। तद्वै मांसं छिन्नं छित्त्वा, श्रीमान् रामः सुशोभने हरिततले तस्मै पक्षिराजाय दत्तवान्। द्विजातिभिः यः पितृकर्म विधीयते, तं पितृयज्ञं रामः तस्मै स्वर्गगामिनं कृत्वा अकारोत्। अनन्तरं नरश्रेष्ठसुतौ तौ गृध्रराजाय गोदावरीं नदीं गतौ, तत्र जलं चक्रतुः। स्नात्वा राघवौ शास्त्रविधिना गृध्रराजस्य तर्पणं कृतवन्तौ। स गृध्रराजः, महत् अद्भुतं कर्म कृत्वा रणभूमौ पतितः, महर्षिसमः पूजितः, स्वर्गं गतः। तौ पक्षिराजस्य तर्पणं कृत्वा, सीतायाः अन्वेषणाय मनः स्थाप्य, इन्द्रविष्णुसमौ वनं प्रविशतुः। शृणु अधुना श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणे अरण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमे सर्गे यत् प्रवृत्तम्। एवं तस्य जलकर्म कृत्वा, तौ राघवौ सीतान्वेषणाय वनं प्रस्थितौ, पश्चिमदिशं जग्मतुः। अनन्तरं दक्षिणदिशं गतौ, धनुष्कोट्यादीन् धारयन्तौ, तौ इक्ष्वाकुसुतौ अविचलितौ पन्थानम् अन्वगच्छताम्। तत् वनं तृणलतानि, वृक्षान्, बहुशः लतान् च आवृतम्, सर्वतः संवृतम्, दुस्तरम्, घनम्, दृष्ट्या भयावहम्। तद् वनं शीघ्रं तीर्त्वा, दक्षिणदिशं गत्वा, तौ वीर्यवन्तौ तं भीषणं महावनं व्यतीतवन्तौ। जानस्थानात् त्रिक्रोशं गत्वा, तौ राघवौ महाबलौ, घनं क्रौञ्चवनं प्रविशतुः। तद्वनं विविधान् मेघगणानिव, सर्वतः रमणीयम्, नानावर्णपुष्पैः शोभितम्, मृगपक्षिसंघैः पूरितम्। वैदेह्याः दर्शनकाङ्क्षिणौ तौ, तस्मिन् वने विचरन्तौ, क्वचित् क्वचित् विश्रान्तौ, सीताहरणशोकात् संतप्तौ। ततः त्रिक्रोशं पूर्वतश्च गत्वा, भ्रातरौ क्रौञ्चवनं तीर्त्वा, मातङ्गाश्रमस्य समीपम् आगतौ। तत्र तं भीषणं वनं दृष्ट्वा, बहुभयकरमृगपक्षिसंकीर्णम्, नानावृक्षसमाकीर्णम्, महावृक्षैः पूर्णम्। तत्र दशरथसुतौ गिरौ गुहां दृष्टवन्तौ, यमसदृशगम्भीरां, नित्यं तमसा आवृताम्। तस्याः गुहायाः समीपं गत्वा, तौ व्याघ्रपुरुषौ, द्वारात् न दूरम्, विकृताननां, विशालाङ्गीं राक्षसीं दृष्टवन्तौ। सा भीरूनां भयावहा, विकटा, भीषणदर्शना, लम्बोदराः, तीक्ष्णदंष्ट्राः, उग्रवर्णा, कठिनत्वचा च। भीषणान् मृगान् भक्षयन्ती, विकटाकारा, विकीर्णकेशा—तत्र रामलक्ष्मणौ तां दृष्टवन्तौ। तौ वीरौ यान्तौ उपसृत्य, अग्रे भ्राता स्थितः, सा ‘‘आगच्छ, रमावहे’’ इति लक्ष्मणं गृहीत्वा अब्रवीत्। सौमित्रिं आलिङ्ग्य, ‘‘मम नाम आयोमुखी, त्वं भाग्यवान्, मम प्रियः’’ इति उक्त्वा, ‘‘गिरिगहनेषु, नदीतीरेषु, त्वं मया सह चिरं रमस्व, वीर’’ इति वचनं ब्रुवाणाः। एवं उक्तः लक्ष्मणः कोपसम्युतः, खड्गं निष्कृष्य, रिपुहन्ता, तस्याः कर्णनासिके स्तनौ च छित्त्वा। सा कर्णनासिकच्छिन्ना, कर्कशस्वरेण क्रोशन्ती, भीषणदर्शना राक्षसी तेनैव मार्गे पलायिता। तस्याः निर्गम्य, रामलक्ष्मणौ रिपुघ्नौ, उत्साहेन तं घनं वनं प्रविशतुः। तदा महातेजाः, स्थिरः, धर्मात्मा, विशुद्धः लक्ष्मणः, कराभ्यां अञ्जलिं कृत्वा भ्रातरं तेजस्विनं अब्रवीत्— ‘‘मम बाहुः स्फुरति, मनः च व्याकुलं, बहूनि च अपशकुनानि पश्यामि। तस्मात् आर्य, सज्जः भव, मम वचनं शृणु; एते मम अपशकुनाः शीघ्रं संकटस्य सूचकाः। एष वञ्जुलकः नाम पक्षी, अत्यन्तं भीषणः, युधि विजयाय इव घोषयति।’’ एवं तौ अन्वेषमाणौ, तस्मिन्वने महद् शब्दम् उत्पन्नम्, यथा वनं विदारयन् इव। तस्यां वनभूमौ, वातेन संवृतमिव, स शब्दः समग्रं वनं व्याप्य आसीत्। तं शब्दं ज्ञातुम् उत्सुकः रामः, खड्गधारी भ्रात्रा सह, महाकायं, विशालवक्षसं राक्षसं अपश्यत्। तौ तं राक्षसं अभिमुखम् आगतम्, शिरोविहीनं, ग्रीवाविहीनं, उदरमुखं कबन्धं दृष्टवन्तौ। तीक्ष्णकुठाररोमशम्, महाचलसमुन्नतम्, मेघसंकाशम्, भीषणं, गर्जनसमस्वनम्। दीप्तभालं, ज्वलनसदृशम्, विशालपिङ्गपक्षधरम्। एवं स रामलक्ष्मणौ, धर्मयुक्तौ, शोकार्तौ, सीतान्वेषणाय वनं प्रविश्य, विविधान् भीषणान् अनुभवन्, महाकायं कबन्धं दृष्टवन्तौ।