रामः सौमित्रिणा सह विहङ्गमराजस्य तं संरक्षकमुत्सृष्टं राक्षसप्रहारेण निहतं शोकसंतप्तचित्तः शवकूटे स्थापयामास। सः सौमित्रयेवमुवाच—यः यज्ञनिष्ठैः, अग्निहोत्रिणः, अनिवर्तिभिः, भूमिदानशीलैः च प्राप्तः परमगति: स एव त्वया प्राप्तः। अहं त्वां अनुमन्ये—गच्छ परमां गतिम्, हे पक्षिराज, महात्मन्; मया सत्कृतः त्वं स्वर्गं प्रयाहि। एवं उक्त्वा धर्मात्मा रामः स्वबान्धववत् शोकाकुलः तं पक्षिराजं दीप्ते शवकूटे स्थापयित्वा दग्धवान्। ततः रामः सौमित्रिणा सह वीर्यवान् वनं प्रविश्य, महान्तं महाशरीरिणं मृगगणं हत्वा तस्य पक्षिणः कृते तान् मांसानि उपाहरत्। छिन्नानि तानि मांसानि सुमनोहरस्यान्यग्रामे रामः तस्मै पक्षिराजाय दत्तवान्। द्विजातिभिः पितृकृत्यं यदुक्तं, तत् रामः तस्य पक्षिराजस्य स्वर्गगमनाय विधिवत् अकार्षीत्। ततः नरश्रेष्ठपुत्रौ तौ गङ्गायाः समीपे गत्वा तस्मै पक्षिराजाय जलं दत्तवन्तौ। स्नात्वा राघवौ शास्त्रविहितेन विधिना तस्य पक्षिराजस्य तर्पणं चक्रतुः। स पक्षिराजः महदद्भुतं कर्म कृत्वा युद्धे पतितः, महर्षिसमानं मानं प्राप्य, स्वर्गलोकं गतः। तौ च पक्षिसत्तमस्य तर्पणं कृत्वा, सीतायाः अन्वेषणे धृतचित्तौ, इन्द्रविष्ण्विव वनं प्रविष्टौ। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणेऽरण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्। तस्मिन् प्रकारेण तस्मै पक्षिराजाय तर्पणं कृत्वा, राघवौ सीतायाः अन्वेषणे वनं प्रति पश्चिमदिशं जग्मतुः। दक्षिणदिशं प्राप्य धनुष्कोट्यादीन् धारयन्तौ, तौ इक्ष्वाकुसुतौ अविचलितौ मार्गे प्रस्थितवन्तौ। तद्वनं तृणलतान्वितं, वृक्षविटपिसंकुलं, सर्वतः कठिनगम्यं, घनं, दृष्ट्या भयावहम्। तद् वनं शीघ्रं तीर्त्वा दक्षिणदिशं गत्वा, तौ वीर्यवन्तौ तं भयानकं महावनं अतिक्रान्तवन्तौ। ततो जनस्थानात् त्रिक्रोशं गत्वा, तौ महाबलौ राघवौ घनं क्रौञ्चवनं प्रविष्टवन्तौ। तद्वनं नानावर्णमेखलाभ्रसन्निभं, सर्वतः रमणीयं, नानापुष्पविभूषितं, मृगपक्षिसमाकीर्णं च। वैदेह्याः दर्शनकाङ्क्षया तौ तस्मिन् वने विचरन्तौ, स्थानस्थानं गच्छन्तौ, सीताहरणविषादेन संतप्तौ। ततो द्वौ भ्रातरौ त्रिक्रोशं पूर्वदिशं गत्वा, क्रौञ्चवनं अतिक्रम्य, मातङ्गाश्रमसमीपं प्रापतुः। तत्र तं भीमं वनं दृष्ट्वा, नानाविधमृगपक्षिसंकुलं, नानावृक्षसमाकीर्णं, महावृक्षैः घनं, तौ दाशरथ्यौ अपश्यताम्। तत्र पर्वते गुहां दृष्ट्वा, पातालतुल्यगभीरां, नित्यं तमसावृतां। तस्याः गुहायाः समीपे गच्छन्तौ तौ नरव्याघ्रौ, नासान्तिके, भीमाकारां राक्षसीं दृष्टवन्तौ। सा भीरुभयदायिनी, विकृतानना, लम्बोदर्या, तीक्ष्णदंष्ट्रा, क्रूरा, कठिनत्वचा च दृष्टा। सा भीषणमृगभक्षिणी, विकटाकारा, विकीर्णकेशा, तत्र रामलक्ष्मणौ दृष्टवन्तौ। तौ गच्छन्तौ वीरौ, अग्रे सौमित्रिणा, सा उपेत्य, "आगच्छ, रमावहे" इति उक्त्वा, लक्ष्मणं गृहीत्वा। सौमित्रिं आलिङ्ग्य, सा उवाच—"अहं अयःमुखी नाम, त्वं भाग्यशाली, मम प्रियेऽसि।" "पर्वतकन्दरासु, नदीतीरेषु, त्वया सह दीर्घकालं रमिष्यामि, हे वीर।" एवं उक्तः लक्ष्मणः कोपसमन्वितः, खड्गं निष्कृष्य, रिपुहन्ता, तस्याः कर्णनासिके स्तनौ च छित्त्वा। सा छिन्नकर्णनासिका, करुणया गिरया क्रोशन्ती, भीमदर्शना राक्षसी यथागतं पलायिता। तस्याः गत्वा, तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ रिपुहन्तारौ, उत्साहेन घनवनं प्रविष्टवन्तौ। तदा लक्ष्मणः महातेजाः, स्थिरः, धर्मात्मा, विशुद्धः, कृताञ्जलिः भ्रातरं तेजस्विनं इदं उवाच। "मम बाहुः स्फुरति, मनः च व्याकुलं, अनेकानि अपशकुनानि पश्यामि।" "तस्मात् आर्य, सावधानः भव; मम एते शकुनाः शीघ्रं आपदां सूचयन्ति।" "एष वञ्जुलकः नाम पक्षी भीषणः, युद्धविजयं इव घोषयन् क्रोशति।" एवं तौ उत्साहेन अन्वेषणं कुर्वन्तौ, तस्मिन् वने महद् शब्दः उत्पन्नः, वनं विदारयन्निव। तद्वनं वातेन संवृतमिव, सः शब्दः सर्वं वनम् आपूरयत्। तं शब्दं ज्ञातुम् उत्सुकः रामः, खड्गहस्तः भ्रात्रा सह, महाकायं विस्तीर्णवक्षसं राक्षसं दृष्टवान्। तौ तं राक्षसं समीपं गतौ, शिरोविहीनं, ग्रीवाविहीनं, उदरमुखं कबंधं पुरतः स्थितं अपश्यताम्। तीक्ष्णकेशरसंवीतं, महाचलसन्निभं, मेघसन्निभं, भीषणं, गर्जितनिनादसमन्वितं च तौ ददृशतुः।