रामः सौमित्रिं उवाच—"सौमित्रे, दारूणि आनय; अहं अग्निं प्रज्वालयिष्यामि, यस्य कृते मम कृतार्थत्वाय पक्षिराजः जटायुः प्राणान् त्यक्तवान्, तं दग्ध्वा संस्कारं करिष्ये।" स पक्षिसंसदां रक्षिता राक्षसगणेन निहतः, तं चितायां स्थापयित्वा, "यज्ञनिष्ठैः, अग्निहोत्रिणः, प्रतिज्ञापरिपालकैः, भूमिदातृभिः च यः परमं स्थानं प्राप्यते, तत् त्वम् अपि प्राप्नुहि," इति स्नेहेन तम् अनुगृह्य रामः उवाच। ततो धर्मात्मा रामः, स्वबान्धववत् शोकसन्तप्तः, जटायुषं दीप्तायां चितायां स्थापयित्वा दग्धवान्। ततः रामः सौमित्रिणा सह वनं प्रविश्य, महाविक्रमेण मृगान् वधित्वा, तेषां मांसानि छित्त्वा, शोभनायां हरितभूमौ पक्षिराजाय समर्पयत्। द्विजातिभिः यः पितृकर्मविधिः निर्दिष्टः, तं संस्कारं रामः तस्य स्वर्गगमाय सम्यक् अकरोत्। ततः नरश्रेष्ठसुतौ गदावर्यां नद्यां गत्वा, जलं जटायुषे दत्तवन्तौ। स्नात्वा, राघवौ शास्त्रविधिना तस्य पक्षिराजस्य जलकर्म अकरोताम्। स पक्षिराजः महद् अद्भुतं कर्म कृत्वा, रणभूमौ पतितः, महर्षिसमपूजितः स्वर्गलोकं प्राप्नोत्। तं पक्षिश्रेष्ठं प्रति जलकर्म कृत्वा, तौ भ्रातरौ सीतायाः अन्वेषणाय धृतचित्तौ, इन्द्रविष्णुसमौ वनं प्रविशताम्। एवं पितृकर्म कृत्वा, राघवौ सीतायाः अन्वेषणे वनं गत्वा पश्चिमदिशं प्रति प्रस्थितौ। ततः धनुः, बाणं, खड्गं च गृहीत्वा, दक्षिणदिशं प्रति, इक्ष्वाकुसुतौ अविचलितौ मार्गे प्रस्थितौ। तं वनं, यत्र झाडैः, वृक्षैः, लतानिकरैः, सर्वतः परिवृतं, दुस्तरं, घनं, भयावहं च, शीघ्रं अतिक्रम्य, दक्षिणदिशं प्रति तौ महाबलिनौ तं भीषणं महावनं अतीत्य गतौ। त्रीन्क्रोशान् जनस्थानात् अतीत्य, राघवौ महातेजसौ, घनं क्रौञ्चवनं प्रविशताम्। तद् वनं, विविधमेखलाभ्रमिव, सर्वतः रमणीयम्, नानावर्णपुष्पैः भूषितम्, मृगगणैः पक्षिसमूहैः च पूर्णम्। वैदेहीं द्रष्टुम् इच्छन्तौ, तत्र तत्र स्थित्वा, तौ दुःखितौ सीताहरणदुःखेन विचरतः। त्रीन् क्रोशान् पूर्वदिकं गत्वा, क्रौञ्चवनं अतीत्य, मातङ्गाश्रमसमीपं भ्रातरौ आगतौ। तत्र, तौ भीषणं वनं दृष्ट्वा, यत्र बहवः भयानकाः मृगाः पक्षिणश्च, नानाविधवृक्षैः, महावृक्षैः च संपूर्णम्। तत्र दशरथसुतौ पर्वते गुहां दृष्टवन्तौ, या पातालसमा, नित्यं तमसा आवृताः। तां गुहां समीपं गत्वा, द्वावपि पुरुषव्याघ्रौ, नातिदूरे, विकृतवदनां राक्षसीं दृष्टवन्तौ। सा भीरूणां भीषणा, विरूपा, विकटदर्शना, लम्बोदराः, तीक्ष्णदंष्ट्रा, उग्रस्वरूपा, कठोरचर्मा च। सा घोरमृगभक्षकः, विकटाकृतिः, विकीर्णकेशा, तत्र रामलक्ष्मणौ तां दृष्टवन्तौ। तयोः समीपं गत्वा, सौमित्रिं पुरतः स्थापयित्वा, सा उवाच—"आगच्छ, रमावः," इति लक्ष्मणं गृहीत्वा। सौमित्रिं आलिंग्य, सा उवाच—"अहं अयॊमुखी नाम, त्वं भाग्यवान्, प्रियः मे।" "पर्वतगहनेषु, नदीतीरेषु च, मया सह दीर्घजीवी भविष्यसि, वीर।" इति उक्ते, लक्ष्मणः क्रुद्धः, खड्गं निष्कृष्य, शत्रुनाशनः, तस्याः कर्णौ, नासिका, स्तनौ च छित्त्वा। सा विकर्णनासिका, करुणया गिरा रवमाना, सा भीषणदर्शना राक्षसी तेनैव मार्गे पलायिता। तस्याः गता, तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ, रिपुनाशनौ, उत्साहेन घनं वनं प्रविशताम्। तदा लक्ष्मणः महातेजाः, स्थिरः, धर्मात्मा, शुद्धः, कृताञ्जलिः भ्रातरं तेजस्विनं वाक्यम् उवाच—"मम बाहुः स्फुरति, मनः च व्याकुलम्, बहूनि च अपशकुनानि पश्यामि। तस्मात्, आर्य, सज्जः भव; मम एते शकुनाः शीघ्रं भीषां सूचयन्ति।" "एष वञ्जुलकः पक्षी, अतीव भीषणः, इव विजयस्य घोषयन् रणे क्रोशति।" इति तयोः परिश्रमेण अन्वेषमाणयोः, तस्मिन् वने महती शब्दः अभवत्, इव तं वनं विदारयन्। सः शब्दः, इव वातेन परिवृतः, सर्वं काननं व्याप्नोत्। तस्य शब्दस्य जिज्ञासया, रामः खड्गपाणिः भ्रात्रा सह, महाकायं राक्षसं महोरस्कं दृष्टवान्। तौ भ्रातरौ तं राक्षसं, यः तयोः पुरतः स्थितः, अतीव विकटः, शिरोविहीनः, ग्रीवाविहीनः, उदरे मुखं यः कबंधः, दृष्टवन्तौ।