रामः तं गृध्रं ताम्रलोचनं पर्वतसन्निभं निःस्पन्दमपि मृतमपश्यत्। बहुविधदुःखसंतप्तः सः सौमित्रये इदं वाक्यमुवाच—“अयं पक्षिराजः राक्षसैः सह बहून् वर्षाणि सुखेन दण्डकारण्ये वसन् अधुना विनष्टः शयानः अस्ति। यो बहून् वर्षान् जीवन् चिरकालानन्तरं उत्पन्नः, सः अद्य हतः शयितः; कालः हि दुर्निवार्यः। लक्ष्मण, पश्य—एष मम हितकारी गृध्रः हतः; सः सीतां दृष्टवान्, या बलिनाऽऽसीत् रावणेन हृताऽभूत्। पितामहपितृपरंपरया प्राप्तं गृध्रराज्यम् उत्सृज्य, अयं पक्षिराजः मम निमित्तं प्राणान् त्यक्तवान्। सर्वत्रैव धर्मिष्ठाः, धर्मपथानुगाः, शूराः, शरण्याश्च दृश्यन्ते, सौमित्रे, तिर्यग्योनिषु अपि। सौम्य, सीताहरणजन्यं दुःखं माम् एवं न बाधते यथा मम कृते मृतस्य अस्य गृध्रस्य विनाशः, अरिन्धम। यथा मे पिता प्रख्यातः महात्मा दशरथः पूज्यः, एवं अयं पक्षिराजः अपि पूज्यः। सौमित्रे, काष्ठानि आनय; अग्निं प्रज्वालयिष्यामि, यस्य मम कृते अन्तः प्राप्तः सः गृध्रराजः तस्य दाहं करिष्यामि। पक्षिसम्पदः रक्षकं तमेनं चितायाम् उपवेश्य दास्यामि; राक्षसेन हतः, सौमित्रे, तम् दास्यामि। यत् फलम् यज्ञनिष्ठैः, अग्निहोत्रिभिः, अप्रतिनिवर्तिभिः, भूमिदानशीलैश्च प्राप्यते—तत् गमिष्यसि। मया अनुमतः त्वं याहि परमां गतिम्, पक्षिराज, महात्मन्; मया पूजितः स्वर्गं गच्छ।“ एवं उक्त्वा, धर्मात्मा रामः स्वबान्धववत् शोकसंतप्तः, तं पक्षिराजं ज्वलत्यां चितायाम् उपवेश्य अदाहयत्। ततः रामः सौमित्रिणा सह महावीर्यः वनं प्रविश्य, महान्तं मृगगणं हत्वा, तस्य पक्षिणः कृते तानि मांसानि न्यवेदयत्। तानि मांसानि छित्त्वा, शोभने हरिते स्थले, श्रीरामः तस्मै पक्षिणे दत्तवान्। द्विजातिभिः पितृकार्यं यत् नियतं, तत् रामः तस्मै स्वर्गारोहणार्थं पितृकर्म अकारयत्। ततः नरश्रेष्ठसुतौ तौ गोदावर्याः नदीं गत्वा, तस्मै गृध्रराजाय जलं चक्रतुः। स्नात्वा, राघवौ शास्त्रोक्तेन विधिना गृध्रराजस्य जलकर्म अकुरुताम्। सः गृध्रराजः महदात्मानं दुष्करं कर्म कृत्वा संग्रामे पतितः, महर्षिसमानं मानं लब्ध्वा, स्वर्गं प्राप्तवान्। तस्मै पक्षिश्रेष्ठाय जलकर्म कृत्वा, तौ रामलक्ष्मणौ सीतायाः अन्वेषणाय धृतचित्तौ, इन्द्रविष्णुसमानौ, वनं प्रविविशतुः। शृणु, श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणेऽरण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः। एवं तस्मै जलकर्म कृत्वा, तौ राघवौ वनं सीतायाः अन्वेषणाय प्रस्थितौ, पश्चिमदिशं जग्मतुः। ततः दक्षिणां दिशं गतौ, धनुः, बाणं, खड्गं च गृहीत्वा, तौ इक्ष्वाकुसुतौ अविचलितौ मार्गे प्रस्थितौ। तद्वनं तृणलताविटपिसंवृतं, सर्वतः परिवृतं, दुस्तरं, घनं, भयङ्करं च दृष्ट्वा, शीघ्रं तं प्रदेशं लंघयित्वा, दक्षिणदिशं गत्वा, तौ वीरौ तद्भयङ्करं महद्वनं व्यत्यक्रमताम्। ततः जनस्थानात् त्रिक्रोशं गत्वा, तौ महाबलौ राघवौ घनं क्रौञ्चवनं विविशतुः। तद्वनं विविधमेघसंकाशं, सर्वतः रमणीयं, नानावर्णपुष्पशोभितं, मृगगणविहङ्गसंकीर्णं च आसीत्। वैदेह्याः दर्शनकाङ्क्षिणौ तौ तस्मिन्वने विचरन्तौ, क्वचित् क्वचित् स्थित्वा, सीताहरणदुःखेन संतप्तौ। ततः त्रिक्रोशं पूर्वदिशं गत्वा, तौ भ्रातरौ क्रौञ्चवनं व्यत्यक्रम्य, मातङ्गाश्रमस्य समीपम् आगमताम्। तत्र तद्भयङ्करं वनं दृष्ट्वा, यत्र बहुविधमृगपक्षिसंकीर्णं, नानावृक्षसमाकीर्णं, सर्वतः घनवृक्षैः आवृतं च आसीत्। तत्र दशरथसुतौ पर्वतस्य गुहां दृष्टवन्तौ, या पातालगम्भीरा, नित्यं तमसा आच्छन्ना आसीत्। तस्याः गुहायाः समीपं गतौ तौ नरव्याघ्रौ, द्वारात् न दूरं, विकृताननाम्, महाकायां राक्षसीं अपश्यताम्। सा दुर्बलहृदयस्य भीषणा, विकटा, विकृतदर्शनाऽऽसीत्, लोलपिङ्गला, तीक्ष्णदंष्ट्रा, उग्ररूपा, कठिनत्वचा च। सा घोरमृगभक्षकः, विकटाङ्गी, विकीर्णकेशी—तत्र तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ तां दृष्टवन्तौ। सा तयोः समीपं गतवती, अग्रे भ्रातरे लक्ष्मणं दृष्ट्वा, “आगच्छ, रमस्व,” इति उक्त्वा, सौमित्रिं जग्राह। सौमित्रिं आलिङ्ग्य, सा उवाच—“अहं आयोमुखी नाम, त्वं भाग्यवान्, त्वं मे प्रियः।” “नरश्रेष्ठ, पर्वतगुहासु, नदीतीरेषु च, त्वं मया सह दीर्घायुर्भविष्यसि।” इति उक्ता, लक्ष्मणः क्रुद्धः, खड्गं निष्कृष्य, शत्रुघ्नः, तस्याः कर्णनासिके स्तनौ च छित्त्वा अपातयत्। कर्णनासिकच्छिन्ना सा, कर्कशस्वरेण क्रोशन्ती, सा राक्षसी भीषणा यथागतं पलायिता। तस्याः गतायाः अनन्तरं, तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ शत्रुनाशकौ, उत्साहेन तद्वनं विविशताम्।