सर्वे जनाः सुखिताः, प्रसन्नाः, समृद्धाः, धर्मपत्नीः, रोगविमुक्ताः, अनाहारभयविमुक्ताः च आसन्। कदापि पुत्रमृत्युः न दृश्यते, स्त्रियः च पतिसंयुक्ताः सदा तिष्ठन्ति, विधवा न भवन्ति। अग्निभयः न अस्ति, जलं च न कदापि जीवितं हर्तुम् अशक्तं, वातभयः न अस्ति, ज्वरः च न कदापि। अनाहारभयः न अस्ति, चोराः च न; नगराणि च राज्यानि धनधान्यसम्पन्नानि सन्ति। सर्वे सदा सुखिताः, सत्यमययुगस्य समानाः, शतशः अश्वमेधयज्ञाः कृताः, बहु च स्वर्णं दत्तम्। विद्वांसः प्रति दश लाख गोः दत्ताः, ब्रह्मणां प्रति अनन्त धनं दत्तम्, तेन महात्मना। राघवः राजवंशानां शतगुणं प्रतिष्ठां स्थापयिष्यति, चतुर्वर्णानां कर्माणि च निश्चितानि करिष्यति। दश सहस्त्रदश शतवर्षाणि राज्यं कृत्वा, रामः ब्रह्मलोकं गमिष्यति। एषः पवित्रः, पापविमोचनः, पुण्यकथाऽनुशासनं, यः रामकथां पठति, सर्वपापैः विमुक्तः स्यात्। यः मनुष्यः एषां जीवनदायिनी रामायणकथां पठति, सः स्वर्गे सम्मानितः भविष्यति, तस्य पुत्रैः, पौत्रैः, सहचरीणां च सह। ब्राह्मणः पठति, तस्य वाक्पटुत्वं लभ्यते; क्षत्रियः पृथिव्यां राज्यम्; व्यापारीः व्यापारसिद्धिं लभते; अपि च शूद्रः महत्त्वं प्राप्नुयात्। तस्मिन् समये, वाल्मीकीरामायणस्य महिमान्वितस्य द्वितीयः अध्यायः, बालकाण्डः, श्रवणीयः अस्ति। नारदस्य वाक्यं श्रुत्वा, धर्मात्मा, वाक्कौशलयुक्तः, स्वशिष्यैः सह, महर्षिं सम्मानितवान्। क्षणेन, यदा सः देवगणं गतः, सः तमसां तटं गत्वा, जनवतीं निकटं दृष्ट्वा। तत्र तमसां तटं गत्वा, ऋषिः शुद्धजलयुक्तं तटं दृष्ट्वा, तत्र स्थिता शिष्यं प्रति वदति। "पश्य, भरद्वाज, एषः तटः शुद्धः, मनोहरः, सज्जनानां चित्तं प्रसन्नं करोति।" "जलपात्रं स्थगय, प्रिय, मम छद्रं दत्त्वा, अहं एषः उत्तमे तटे स्नानं करिष्यामि।" इति महात्मना वाल्मीकीना उक्तः, भरद्वाजः, शिष्यः, शीलसम्पन्नः, तस्मै छद्रम् अर्पितवान्। छद्रम् गृहीत्वा, आत्मनियन्ता, सः सर्वदिशां विशालं वनं निरीक्ष्य भ्रमति। तत्र निकटं, सः एकद्वयं क्रौञ्चपक्षिणौ दृष्यते, यौ अन्वयान्तः, तेषां स्वराः मधुराः च आसन्। किन्तु तत्र, तस्मिन् युग्मे, एकः शिकारी, दुष्टसङ्कल्पः, पुरुषः, पत्युः मारयामास। तं दृष्ट्वा, पतिं मरणं प्राप्तं, रक्तं च शरीरं व्यथितं, स्त्री क्रौञ्चः गम्भीरशब्देन विलपति। "कस्मिन् हि दुष्कृत्ये, मम संयोगिनं वियोगं कृतम्?" इति सः विलपति। तस्य पतिं दृष्ट्वा, द्विजपक्षिणी, लोहितकान्तिः, मदवशा, पंखैः अलङ्कृतः, विलपति। एषां दृश्यं दृष्ट्वा, दयामयः ऋषिः हृदयस्य करुणां प्रकटयति। तदनन्तरं, करुणया प्रेरितः, ऋषिः चिन्तयति, "एषः अधर्मः;" तस्य विलपन्ती क्रौञ्चस्य दृष्ट्वा, एतद्वाक्यं वदति। "हे शिकारी, त्वं कदापि स्थायीं कीर्तिं न प्राप्नुयाः, यः त्वं क्रौञ्चयुग्मस्य एकं हन्ति, कामवशः।" इति वदन्तं, हृदये चिन्तनं प्रकटितं, "कः एषः वाक्यं यः मम दुःखेन प्रभावितः?" इति विचार्य, ज्ञानी च विचारशीलः ऋषिः मनः संकलितं कृत्वा, शिष्यं प्रति वदति। "मात्रा बन्धितं, वर्णानां सज्जितं, चित्तेन सह गेयम्—एषः श्लोकः, मम दुःखात् जातः, एवं न अन्यथा।" यदा ऋषिः एषां उत्तमवाक्यं वदति, तदा शिष्यः हृष्टः तद् स्वीकृतवान्, च शिक्षकः प्रसन्नः। तदनन्तरं, तस्मिन् पवित्रे स्थले स्नानं कृत्वा, ऋषिः तद्वृत्तिं मनसि धारयामास। ततः भरद्वाजः, तस्य आज्ञाकारी च ज्ञानी शिष्यः, जलपात्रं गृहीत्वा, आचार्यं अनुयाति। आश्रमं प्रविष्टः, ऋषिः धर्मज्ञः, आसने उपविष्टः, अन्यैः वार्ताः कृत्वा, ध्यानं स्थापयामास। तदनन्तरं, ब्रह्मा, जगतां सृष्टिकर्ता, स्वयमुत्तिष्ठतः, तं प्रमुखं ऋषिं दृष्ट्वा आगच्छति। वाल्मीकीं दृष्ट्वा, तस्मिन् त्वरितं उत्थाय, वाक्यं नियंत्र्य, हस्तयुग्मं समर्प्य, तिष्ठति, अत्युत्तमविस्मये। सः तं देवं पादजलस्य आर्चनं, आर्घ्यं, आसनं च समर्प्य, उचितं प्रणामं कृत्वा, तस्य कुशलं पृष्टवान्। ततः Blessed one, आसने उपविष्टः, वाल्मीकीं च आसनं प्रददाति। ब्रह्मा कीर्तिप्राप्तिं प्राप्य, सः अपि आसने उपविष्टः, यदा सः उपविष्टः, सर्वप्राणिनां ईश्वरः दृष्टव्यः। तस्मिन् घटनायां मनः संलग्नं कृत्वा, वाल्मीकीः ध्यानं गच्छति, दुष्टहृदयस्य कृतं क्रूरकर्म च चिन्तयति। यथा सः विलपति, "कस्मिन् हि कारणे एषः मधुरस्वरः क्रौञ्चपक्षिणी हता?" इति पुनः तं स्त्रीक्रौञ्चस्य विलापं गीयते।