रामः शोकसन्तप्तः भूमौ शिरः न्यस्य, पादौ प्रसार्य, शरीरं तिर्यक् स्थापयित्वा पतितवान्। तं श्वेतलोचनं गृध्रं पर्वतसमं मृतं स्थिरं च दृष्ट्वा, रामः दुःखैः अभिभूतः सौमित्रये इदं उवाच। “दण्डकारण्ये राक्षसैः सह सुखेन वर्षाणि बहूनि निवसन् अयं पक्षी अधुनातनः विनष्टः। यो वर्षाणि बहूनि जीवन्, दीर्घकालात् उत्थाय, अद्य हतः शयितः; कालः हि दुस्तरः। पश्य लक्ष्मण, अयं मम हितकारी गृध्रः हतः; सीता रावणेन बलिना हृतायाः समये सः तया सम्प्राप्तः। पितामहपितृपरम्परया प्राप्तं महान् गृध्रराज्यं परित्यज्य, अयं पक्षिराजः मम कृते प्राणान् त्यक्तवान्। सर्वत्र धर्मिष्ठाः, धर्ममार्गगामिनः, वीराः, शरणदातारः च दृश्यन्ते सौमित्र्यपि—पशुरूपेभ्यः उत्पन्नेषु अपि। सौम्य, सीताहरणजनितः शोकः माम् न तावद् व्याप्नोति यथा मम कृते मृतस्य अस्य गृध्रस्य विनाशः, शत्रुसूदन। यथा प्रसिद्धः राजा दशरथः मम पिता पूजनीयः, तथा अयं पक्षिराजः अपि। सौमित्रे, काष्ठानि आनय; अग्निं प्रज्वालयिष्यामि, मम कृते मृतस्य गृध्रराजस्य दाहं करिष्यामि। पक्षिविश्वस्य रक्षकम् अयं चितायाम् स्थापयिष्यामि; सौमित्रे, राक्षसैः हतं तम् दाहयिष्यामि। ये यज्ञनिष्ठाः, अग्निहोत्रनिष्ठाः, अनिवर्तिनः, भूमिदानपराः च, तेषां यत् गन्तव्यं—तत् गृध्रराजाय मया अनुमतं, गच्छ परमं लोकं, पक्षिराज महात्मन्; मया पूजितः, प्रयातु। इति उक्त्वा, धर्मात्मा रामः, बन्धुवद् शोकग्रस्तः, पक्षिराजम् दह्यमानायां चितायां स्थापयित्वा ददाह। ततः रामः सौमित्रिणा सह, वीरः, वनं प्रविष्टः, महाशरीराणि मृगान् हत्वा तस्य पक्षिणः अर्पयामास। तान् मृगांश्च छिन्नांश्च मांसानि गृहीत्वा, श्रीरामः तं पक्षिणं श्यामलाङ्गणे ददौ। द्विजैः prescribed पितृकर्म, यत् departed souls के लिए विधीयते, तत् रामः तस्य पक्षिणः स्वर्गाय कृतवान्। ततः नरश्रेष्ठयोः पुत्रौ गृध्रराजाय गोदावर्यां जलं अर्पयामासतुः। स्नात्वा, राघवौ शास्त्रविधिना गृध्रराजस्य जलकर्म अकुर्वताम्। स गृध्रराजः, महत् कार्यं कृतवान्, युद्धे पतितः, महर्षिसमः पूजितः, शुभं स्थानं प्राप्तवान्। पक्षिराजस्य जलकर्म कृत्वा, तौ सीतासन्धानाय मनः स्थिरं कृत्वा, इन्द्रविष्णुवद् वनं प्रविष्टौ। शृणु, वाल्मीकि-रामायणस्य अरण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः। पक्षिराजस्य जलकर्म एवं कृत्वा, राघवौ सीतासन्धानाय वनं प्रस्थितौ पश्चिमदिशं गतौ। ततः दक्षिणदिशं गत्वा, धनुः, बाण, असि धारयन्तौ, इक्ष्वाकू द्वौ अप्रतिहतौ मार्गं अनुव्रजताम्। तत्र वृक्षगुल्मलताभिः आवृत्तम्, सर्वतः परिवृतम्, दुर्गमम्, घनम्, भीषणदर्शनम् वनम्। तं शीघ्रं दक्षिणदिशं गत्वा, तौ वीरौ भीषणं महावनं प्रययतुः। ततः जनस्थानात् त्रिक्रोशं गत्वा, राघवौ महाबलौ घनं क्रौञ्चवनम् प्रविष्टौ। तत्र विविधवर्णमेघसमं, सर्वतः रम्यं, विविधवर्णपुष्पैः भूषितं, मृगपक्षिसमूहैः पूर्णम्। वैदेहीदर्शनाभिलाषिणौ, तौ तत्र विचरन्तौ, सीताहरणशोकमूढौ, स्थानस्थानं गच्छन्तौ। ततः त्रिक्रोशं पूर्वदिशं गत्वा, भ्रातरौ क्रौञ्चवनं पार्श्वे मातङ्गाश्रमस्य आगच्छतुः। तत्र भीषणं वनं दृष्ट्वा, विविधभीषणमृगपक्षिभिः पूर्णम्, विविधवृक्षैः आकीर्णम्, महावृक्षैः सम्पूर्णम्। तत्र दशरथस्य पुत्रौ पर्वते गुहां दृष्ट्वा, पातालसमां, नित्यं तमसावृताम्। तस्य द्वारस्य समीपे गत्वा, सिंहोपमौ नरौ, विकृतवदनाम् महान् रूपवतीं राक्षसीं अपश्यताम्। सा दीनानां भीषणा, विकृतदर्शना, लम्बोदरा, तीक्ष्णदंष्ट्रा, क्रूरा, कठोरत्वचा। भीषणमृगभक्षिणी, विकटशब्दा, विकृतकेशा—तत्र रामलक्ष्मणौ तां दृष्टवन्तौ। तौ वीरौ गच्छन्तौ, अग्रे सौमित्रिं दृष्ट्वा, सा उवाच—“आगच्छ, रमामहे”—इति लक्ष्मणम् आलिङ्ग्य। सौमित्रिं आलिङ्ग्य, सा उवाच—“अहं आयोमुखी नाम, त्वं भाग्यवान्, प्रियः मे। प्रभो, पर्वतेषु नदीतीरेषु च, त्वया सह दीर्घं जीवितं रमिष्यामि, वीर।” इति उक्त्वा, लक्ष्मणः क्रुद्धः, खड्गं उत्क्षिप्य, शत्रुसूदनः, तस्याः कर्णनासस्तनान् छित्त्वा। कर्णनासाभ्यां छिन्नाभ्यां, सा करुणं रुदन्ती, भीषणरूपा राक्षसी यथागतं पलायिता।