सुप्रभाते तु, रामः लक्ष्मणश्च दुःखितौ सीताहरणेन वनं विचरतः, शोकाकुलं जटायुम् अपश्यताम्। तं निरुपायं विलपन्तं दीनं दृष्ट्वा, धर्मात्मा जटायुः कम्पितया वाचा रामं सम्बोधयन् इदं अब्रवीत्— "राक्षसाधिपः रावणः, दुष्टबुद्धिः, महान् मायाम् उपयुज्य, वातप्रचण्डे दिवसे, जनकनन्दिनीं सीताम् अपहृतवान्। हे राम, मयि श्रान्ते तस्मिन्नेव क्षणे, निशाचरः मम पक्षौ छित्वा दक्षिणदिशं सीतया सह अगच्छत्। मम प्राणः निर्गच्छति, दृष्टिः भ्रमति, हे राघव; स्वर्णशिखराणि वृक्षाणि विकीर्णानि शिरसा पश्यामि। क्षणमात्रेण रावणः सीताम् आदाय याति; यथा स्वामी हृतं धनं शीघ्रं पुनः प्राप्नोति। स तु क्षणः 'विन्द' इति प्रसिद्धः, हे काकुत्स्थ; स न जानाति। तव प्रिया जानकीं हृत्य, रावणः मत्स्यः इव बडिशं गृहीत्वा शीघ्रं नष्टः भविष्यति। जनकात्मजायाः विषये त्वं मा शुचः; शीघ्रं युद्धे तं हत्वा वैदेह्या सह प्रमोदं लप्स्यसे।" एवं वयम् अवदत्, रक्तमांसयुतं रुधिरं जटायोः मुखात् प्रवहद्, तस्य मृत्युम् उपसृज्य। "स विष्रवस्य पुत्रः, वैश्रवणस्य भ्राता," इति उक्त्वा पक्षिराजः दुरलभं प्राणं विसृज्य। रामः अञ्जलिं कृत्वा "वद, वद" इति पुनः पुनः उक्तवान्; पक्षिराजस्य प्राणः शरीरं त्यक्त्वा आकाशं गतः। शिरः भूमौ निधाय, पादौ प्रसार्य, शरीरम् उत्सृज्य, स पक्षिराजः भूमौ पतितः। तं ताम्रलोचनं जटायुम्, निर्जीवम्, चलनरहितम्, पर्वतवत् अपश्यत्; स दुःखसन्तप्तः रामः सौमित्रिणं इदं अब्रवीत्— "राक्षसैः सह सुखेन बहुवर्षाणि अत्र दण्डकारण्ये पक्षिराजः अवसत्, अधुना विनष्टः। बहुवर्षं जीवितः, दीर्घकालात् उदितः, अद्य हतः; कालः हि दुर्निवारः। पश्य, लक्ष्मण, पक्षिराजः, मम हितकारी, हतः; स सीताम् अपश्यत्, यदा बलवान् रावणः ताम् अपहृतवान्। पितामहपितृभ्यः प्राप्तं महान् गृध्रराज्यं त्यक्त्वा, पक्षिराजः मम निमित्तम् प्राणान् उत्सृज्य। सर्वत्र धर्मिष्ठाः, धर्मपथगामिनः, शूराः, शरणदातारः, सौमित्रे, पशुयोनिषु अपि दृश्यन्ति। मम शोकः, सीताहरणकृतः, न तावत्, यावत् गृध्रस्य मम निमित्तम् विनाशः, हे रिपुसूदन। यथा प्रसिद्धः राजा दशरथः, मम पिता, पूज्यः, तथा पक्षिराजः अपि पूज्यः। सौमित्रे, काष्ठानि आनय; अग्निं प्रज्वाल्य गृध्रराजस्य दाहं करिष्यामि, यः मम निमित्तम् मृतः। पक्षिजातिप्रतिपालकं शय्यायां स्थापयित्वा, सौमित्रे, दैत्येन हतं, दाहं करिष्यामि। यत् फलम् यज्ञनिष्ठानां, अग्निहोत्रिणां, अनिवर्तिनां, भूमिदानिनां— मया त्वम् अनुमतः; उत्तमान् लोकान् गच्छ, पक्षिराज, महात्मन्; मया पूजितः, याति।" एवं उक्त्वा धर्मात्मा रामः, स्वबान्धववत् शोकाकुलः, पक्षिराजं ज्वलितायां चितायां स्थापयित्वा ददाह। ततः रामः सौमित्रिणा सह वनं गतः, महाकायान् मृगान् हत्वा, तं पक्षिराजं तैः अर्पयाम्। मांसानि तेषां विच्छिन्नानि गृहीत्वा, रामः हरिते शुभे स्थले पक्षिराजाय दत्तवान्। यत् द्विजातिभिः मृत्युपर्यन्ते श्राद्धं विधीयते, तत् रामः पक्षिराजस्य स्वर्गाय विधिवत् अकरोत्। ततः नरश्रेष्ठयोः पुत्रौ गौदावरीं नदीं गत्वा, पक्षिराजाय जलं अर्पयताम्। स्नात्वा, राघवौ पक्षिराजस्य जलं विधिवत् शास्त्रानुसारं अर्पयताम्। स पक्षिराजः, अतुल्यं कृत्यं कृत्वा, युद्धे पतितः, महर्षिसमः पूजितः, उत्तमं स्थानं प्राप। पक्षिराजस्य जलं अर्प्य, तौ सीतासन्धाने मनः स्थिरं कृत्वा, वनं इन्द्रविष्णुवत् प्रविष्टौ। शृणु वै वाल्मीकिरामायणस्य महात्मनः अरण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः। पक्षिराजस्य जलं अर्प्य, राघवौ वनं प्रविश्य, सीतासन्धाने पश्चिमदिशं प्रस्थितौ। दक्षिणदिशं गत्वा, धनुः, बाणं, खड्गं गृहीत्वा, इक्ष्वाकू, निर्भयौ मार्गे अगच्छताम्। कुञ्जरूढम्, वृक्षसमाकीर्णम्, लताभिः आवृतम्, सर्वतः दुर्गम्, घनम्, भीषणम् च। शीघ्रं तं वनं पारं गत्वा, दक्षिणदिशं गृहीत्वा, तौ वीरौ घोरं महावनं अगच्छताम्। जन्मस्थानात् त्रिक्रोशं गत्वा, राघवौ, महाबलौ, घनं क्रौञ्चवनं प्रविष्टौ। विविधमेघसमूहवत्, सर्वतः रम्यं, बहुवर्णपुष्पैः सुसज्जितम्, मृगपक्षिसमाकीर्णम्। वैदेहीं द्रष्टुम् इच्छन्तौ, तौ तस्मिन्वने विचरन्तौ, क्वचित् क्वचित् स्थित्वा, सीताहरणं शोकयन्तौ। क्रौञ्चवनं पूर्वदिशं त्रिक्रोशं गत्वा, भ्रातरौ मतङ्गाश्रमस्य समीपं आगच्छताम्। एवं रामः लक्ष्मणश्च, पक्षिराजस्य श्राद्धं कृत्वा, सीतासन्धाने दृढनिश्चयौ, वनं प्रविष्टौ।