रामः पितरं जटायुषं पृष्टवान्—"किं तस्य राक्षसस्य बलं? किं रूपं? किं कर्म? च कुतः सः आगतः? एतानि सर्वाणि मे कथय।" तं शोकपरिप्लुतं रामं दृष्ट्वा धर्मात्मा जटायुः कम्पितया वाचा उत्तरम् अदात्—"सा जनकात्मजा रावणेन राक्षसराजेन महद्भिः मायाभिः समन्वितः, वातप्रचालिते दिवसे, हृता। अहं श्रान्तः सन्, स रात्रिचरः मम पक्षौ छित्वा, सीतां दक्षिणां दिशं नीतवान्। राघव, मम प्राणाः निर्गच्छन्ति, दृष्टिः भ्रमति; पश्यामि कनकशृङ्गाणि वृक्षाणि, छिन्नशिखराणि। क्षणमात्रेण एव रावणः सीतां गृहीत्वा यथानष्टं धनं शीघ्रं स्वामिना लभ्यते तथा गच्छति। स क्षणः 'विन्द' इति कथ्यते, काकुत्स्थ; स तु न अवदत्। तव प्रियां जानकीं गृहीत्वा रावणः मत्स्य इव बडिशं ग्रहीत्वा शीघ्रं विनश्यति। जनकात्मजां प्रति त्वं न शोचितुम् अर्हसि; त्वं शीघ्रं युद्धे तं हत्वा वैदेह्या सह प्रमोदिष्यसे।" एवमुक्त्वा, स जटायुः रामं प्रति विना मोहं वदन्, रक्तमांसमिश्रं रुधिरं मुखात् स्रवत्। "सः विष्रवसः स्वयम् पुत्रः, वैश्रवणस्य च भ्राता," इति उक्त्वा, खगाधिपः सुदुष्प्राप्यं प्राणं मुमोच। रामः अञ्जलिं कृत्वा पुनः पुनः "वद वद" इति वदन्, तस्य खगस्य प्राणः शरीरं विहाय व्योमगः अभवत्। स शिरसा भूमौ निपत्य, पादौ प्रसार्य, शरीरं विसृज्य, भूमौ पपात। तम् अचलमिव पर्वतम्, ताम्रलोचनं, मृतं जटायुषं दृष्ट्वा, दुःखशोकसमन्वितः रामः सौमित्रये इदम् उवाच—"बहून् वर्षाणि राक्षससङ्घे सुखेन वसन्, अयम् पक्षिराजः दण्डकारण्ये अधुना विनष्टः। यो दीर्घकालं जीवितवान्, स अद्य हतः; कालः हि दुस्तरः। पश्य लक्ष्मण, एष मे हितकारी जटायुः हतः; सः सीतां दृष्टवान्, यदा सा बलवता रावणेन हृता। पितामहपितृपारम्पर्येण प्राप्तं महद्विहङ्गराज्यं परित्यज्य, अयम् पक्षिराजः मम हेतोः प्राणान् जहौ। सर्वत्र एव सन्ति धर्मिष्ठाः, धर्मव्रताः, शूराः, शरण्याः, सौमित्रे, पशुस्वपि जातिषु। सीताहरणजन्यः शोकः, सौम्य, मां न अतिव्यथयति, यथा मम कृते मृतः अयम् पक्षिराजः। यथा महात्मा राजा दशरथः पूज्यः, तथा अयम् पक्षिराजः अपि। सौमित्रे, दारूणि आनय; अहम् अग्निं प्रज्वाल्य, मम कृते हतः पक्षिराजः दाहयिष्यामि। पक्षिणां लोकस्य रक्षकम् अयम् चितायां स्थापयिष्यामि; तं तीव्रराक्षसेन हतं दास्यामि। यत् फलम् यज्वनां, अग्निहोत्रिणां, अनिवर्तिनां, भूमिदानिनां च—तत् त्वया लब्धम् अस्तु। मया अनुमतः त्वम् उत्तमां गतिं गच्छ, पक्षिराज, महात्मन्; मया पूजितः, प्रयाहि।" एवमुक्त्वा, धर्मात्मा रामः स्वबान्धववत् शोकाकुलः, पक्षिराजम् अग्निचितायाम् स्थापयित्वा, सुतप्ते अग्नौ ददाह। ततः रामः सौमित्रिणा सह, महावीर्यौ, वनं प्रविश्य, महान् मृगान् महाशरीरान् हत्वा, तस्य पक्षिणः कृते निवेदयामासतुः। तयोः कृतानि मांसानि छित्त्वा, रामः हरिते रम्ये स्थले पक्षिणे दत्तवान्। यत् पितृकर्म द्विजातिभिः प्रेत्यकाले विधीयते, तत् रामः तस्मै स्वर्गाय प्रेषयन् अकरोत्। ततः नरश्रेष्ठसुतौ तौ गोधावरीं गतौ, पक्षिराजाय जलं चक्रतुः। स्नात्वा, राघवौ विधिनिर्दिष्टेन कर्मणा पक्षिराजस्य तर्पणं चक्रतुः। स पक्षिराजः अतिदुष्करं कर्म कृत्वा, रणाङ्गणे पतितः, महर्षिसमः पूजितः, स्वर्गलोकं प्राप्तवान्। तौ पक्षिप्रवरस्य तर्पणं कृत्वा, सीतायाः अन्वेषणाय धृतचित्तौ, इन्द्रविष्णुवत् वनं प्रविशतुः। शृणु, श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे, अरण्यकाण्डे, एकोनसप्ततितमे सर्गे। एवं तस्य पक्षिणः तर्पणं कृत्वा, द्वौ राघवौ सीतायाः अन्वेषणाय वनं प्रति पश्चिमदिशं जग्मतुः। ततः दक्षिणां दिशं गत्वा, धनुष्कोट्यादीन् धारयन्तौ, द्वौ इक्ष्वाकू, न अविहन्येताम्, मार्गे प्रस्थितौ। तौ घनद्रुमलतावृतं, सर्वतः संवृतं, दुष्प्राप्यं, घनं, भीषणदर्शनं वनं शीघ्रं व्यतीत्य, दक्षिणां दिशं जग्मतुः। ततः तौ महाबलौ त्रिक्रोशं जनस्थानात् गत्वा, घनं क्रौञ्चवनं प्रविशतुः। तत् वनं नानावर्णमेखलाभ्रसङ्घोपमं, सर्वतः रमणीयं, नानापुष्पविभूषितं, हरिणकुलपक्षिसङ्कुलं च। वैदेहीं द्रष्टुकामौ तौ, तस्मिन् वने, क्वचित् क्वचित् स्थित्वा, सीताहरणशोकसमन्वितौ विचरतुः।