राघवः रक्तसिक्तं छिन्नपक्षं गृध्रराजं समालिङ्य, जीवितसमप्रियां मैथिलीं कुत्र गतां इति उच्चैः विलपन् भूमौ पतितः। ततो राघवः, तं गृध्रं क्रूराघातेन भूमौ पतितं दृष्ट्वा, सुमित्रसुतं प्रियसखं लक्ष्मणं इदं अब्रवीत्—“नूनं अस्य पक्षिणः ममार्थे यत्नं कृत्वा, राक्षसैः समरे हतः, मम निमित्तं प्राणान् त्यजति। लक्ष्मण, यद्यपि अस्य शरीरं महतः व्रणैः विद्धं, तथापि जीवः स्थितः; किं तु वाचा हीनः, अस्मान् दीनदृष्ट्या पश्यति।” “हे जटायो, यदि पुनः वक्तुं शक्नोषि, सीतायाः वृत्तान्तं कथय—सौमङ्गलं ते अस्तु—स्वस्य च वधस्य कारणं वद। रावणः मम धर्मपत्नीं किमर्थं अपाहरत्? मम कं दोषं दृष्ट्वा प्रियां अपहरत्? तस्य राक्षसस्य बलं, रूपं, कर्म च किं? तस्य निवासः कुत्र? पितरं त्वां पृच्छामि, वद।” रामः एवम् विलपन्तं तम् धर्मात्मानं गृध्रं दृष्ट्वा, सः कम्पमानया वाचा रामं इदं अब्रवीत्—“राक्षसाधिपः रावणः, दुष्टचित्तः, महद् मायां उपयुज्य, वातानिलपूर्णे दिवसे सीतां अपाहरत्। हे पुत्र, मम क्लान्तस्य, निशाचरः पक्षौ छित्वा, विदेहकन्यां गृहीत्वा दक्षिणदिशं अगच्छत्। राघव, मम प्राणः निर्गच्छति, दृष्टिः भ्रमति; सुवर्णशिखराः वृक्षाः विकीर्णशिखराः पश्यामि। क्षणमात्रेण रावणः सीतां गृहीत्वा गच्छति, यथा नष्टं धनं स्वामी शीघ्रं पुनः प्राप्नोति। तं क्षणं ‘विन्दः’ इति कथ्यते; किं तु ककुत्स्थ, रावणः तद् न अवगच्छत्। तव प्रियतमा जानकीं गृहीत्वा, राक्षसाधिपः, यथा बडिशं ग्रसति मत्स्यः, शीघ्रं नष्टः भविष्यति। जनकनन्दन्याः विषये शोकं मा कुरु; रणे तं हत्वा शीघ्रं वैदेह्या सह हर्षं प्राप्स्यसि।” गृध्रः, मोहं न प्राप्तः, रामाय एवम् उक्त्वा, मृत्युकाले तस्य मुखात् रक्तमांसं प्रवहन्। स विष्रवसः पुत्रः, वैश्रवणस्य भ्राता इति उक्त्वा, पक्षिराजः दुष्प्रापं प्राणं विससर्ज। रामः, अञ्जलिं कृत्वा, “वद, वद” इति पुनः पुनः उक्त्वा, तस्य प्राणः शरीरं त्यक्त्वा आकाशं जगाम। गृध्रः भूमौ शिरः स्थाप्य, पादौ प्रसार्य, शरीरं विसृज्य, भूमौ पतितः। तं ताम्रनेत्रं गृध्रं, मृतं, स्थिरं, पर्वतसदृशं दृष्ट्वा, रामः, बहुव्यथितः, सौमित्रिं इदं अब्रवीत्—“बहुवर्षाणि राक्षसैः सह सुखं वसन्, अयं पक्षी दण्डकारण्ये निवसन्, अद्य विनष्टः। यः बहुवर्षाणि जीवन्, दीर्घकालात् उदितः, अद्य हतः; कालः हि दुर्निवारः। लक्ष्मण, पश्य, अयं मम हितकारी गृध्रः रावणेन बलिना सीता अपहृतायाम् तस्य साक्षात् प्राप्तः। पितामहपितृभ्यः प्राप्तं महद् गृध्रराज्यं त्यक्त्वा, अयं पक्षिराजः मम निमित्तं प्राणान् त्यक्तवान्। सर्वत्र धर्मिष्ठाः, धर्ममार्गगामिनः, वीराः, शरणदातारः सन्ति, सौमित्रे, पशुपक्षिजातिषु अपि।” “सीतायाः अपहरणजनितं दुःखं, सौम्य, मम मनसि न एव तावत्, यावत् अयं पक्षी मम निमित्तं विनष्टः, रिपुनिग्रहे। यथा प्रसिद्धः राजा दशरथः, मम पिता, पूज्यः, तथा अयं पक्षिराजः अपि। सौमित्रे, दारुं आनय; अग्निं प्रज्वालयिष्यामि, मम निमित्तं मृतं गृध्रराजं दग्ध्वा। पक्षिसंसारस्य रक्षकम् अग्निश्मशाने स्थापयिष्यामि; सौमित्रे, राक्षसात् हतम् तम् दग्ध्वा। यं फलम् यज्ञनिष्ठाः, अग्निहोत्रिणः, अनिवर्तिनः, भूमिदातारः प्राप्नुवन्ति, तत् सर्गं त्वं प्राप्नुवे। मया अनुमतं—उत्तमं लोकं गच्छ, पक्षिराज, महात्मन्; मया पूजितः, निर्गच्छ।” एवं उक्त्वा, धर्मात्मा रामः, बन्धुवत् शोकाकुलः, पक्षिराजं दीप्तायां चितायां स्थाप्य दग्ध्वा। ततः रामः सौमित्रिणा सह, वीरः, वनं प्रविश्य, महान्तः स्थूलाङ्गाः मृगान् हत्वा, तस्य पक्षिणः निमित्तं तान् उपनिन्ये। तेषां मृगाणां मांसं विच्छिन्नं गृहीत्वा, श्रीरामः हरिते रम्ये स्थले पक्षिणे दत्तवान्। द्विजातिभिः यः पितृकर्म विधीयते, तत् कर्म रामः तस्य स्वर्गाय कृतवान्। ततः नरश्रेष्ठयोः पुत्रौ गृध्रराजाय गोदावर्याः नदीं गत्वा, जलं दत्तवन्तौ। स्नात्वा, राघवौ शास्त्रविधिना गृध्रराजाय जलं दत्त्वा। यः पक्षिराजः, अतुलं महत् कर्म कृत्वा, समरे पतितः, महर्षिसदृशं सम्मानं प्राप्य, शुभं स्थानं प्राप्तवान्। पक्षिराजाय जलं दत्त्वा, तौ रामलक्ष्मणौ, सीतायाः अन्वेषणे चित्तं स्थिरं कृत्वा, वनं प्रविष्टौ, इन्द्रविष्णुसमौ।