एवं बहुशः भाषमाणः राघवः लक्ष्मणेन सह पुत्रस्नेहेन जटायुषं स्पृशन् तं पक्षिराजं समाश्वासयत्। स तु छिन्नपक्षं रुधिरसिक्तं पक्षिराजं समालिङ्ग्य, राघवः प्राणसमां मैथिलीं कुत्र गता इति विलपन् भूमौ पतितः। श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचितेऽरण्यकाण्डे अष्टषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्। रामः तं घोरघातेन भूमौ पतितं गृध्रं दृष्ट्वा, प्रियसखाय सौमित्रये इदं वचनमब्रवीत्—नूनं मम हेतोः युध्यन् असौ पक्षी राक्षसेन संग्रामे निहतः, आत्मानं मम समर्प्य प्राणान् जहाति। लक्ष्मण, अस्य सरीरं बहु व्यथितम्, तथापि प्राणः तिष्ठति; वाणीविहीनः सः दुःखितः अस्मान् निरीक्षते। हे जटायो, यदि वः पुनः वक्तुं शक्तिः अस्ति, तर्हि सीतायाः वार्तां वद, स्वस्य च निधनस्य कारणं कथय। केन हेतुना रावणः मम धर्मपत्नीं हरत्? किमहं किञ्चित् अपराधं कृतवान्, येन रावणः प्रियतमा मम नीतवान्? तदा चन्द्रवदना सा कथं आसीत्, किं वाक्यम् उक्तवती सा, हे पक्षिश्रेष्ठ? किमस्य राक्षसस्य बलम्, रूपं, कर्म वा? कुत्र तस्य वासः, पितः, एतानि सर्वाणि पृच्छामि, वद। एवं शोककर्शितं रामं निरीक्ष्य, धर्मात्मा स पक्षिराजः कम्पमानया वाचा रामं प्रत्युवाच—राक्षसाधिपतिना रावणेन, महद् मायां उपयुज्य, वातयुक्ते दिवसे, सा जनकात्मजा सीता बलात् हृता। पुत्र, मम क्लान्तस्य तेन निशाचरेण पक्षौ छित्त्वा, सीतां आदाय दक्षिणदिशं गतः। राघव, मम प्राणः निर्याति, दृष्टिः भ्रमति; पश्यामि हेमशिखराणि वृक्षान् विकीर्णशिखरानिव। क्षणमात्रेण स रावणः सीतां गृहीत्वा ययौ, यथा स्वामिना नष्टं धनं शीघ्रं पुनः लभ्यते। तं क्षणं विंद इति कथ्यते, किं तु काकुत्स्थ, तेन न ज्ञातम्; तव प्रियतमा जानकीं हरित्वा राक्षसेश्वरः रावणः वंशसंहृतं मत्स्य इव शीघ्रं नश्यति। न त्वं जनकात्मजायाः विषादं कुर्याः; शीघ्रं रणाङ्गणे तम् हत्वा वैदेह्या सह मुदं प्राप्स्यसि। एवमुक्त्वा स पक्षिराजः, न मोहितः सन्, रामाय वदन् रक्तमांससंयुक्तं मुखात् स्रवणं चकार। स च पक्षिराजः विष्रवसः स्वयम् आत्मजः, वैश्रवणस्य च भ्राता इति उक्त्वा, दुष्प्राप्यं प्राणमुत्ससर्ज। रामः कृताञ्जलिः पुनः पुनः भाषस्व इति वदन्, तस्य पक्षिणः प्राणः शरीरे विहाय व्योमगः अभवत्। भूमौ शिरः स्थापयित्वा, पादौ प्रसार्य, शरीरं परित्यज्य, सः गृध्रः पतितः। तं तु ताम्रलोचनं गृध्रं मृतं, पर्वतसन्निभं, निश्चेष्टं दृष्ट्वा, रामः बहुविधशोकाभिपन्नः सौमित्रये इदं वचनमुवाच—लक्ष्मण, एषः गृध्रः बहूनि वर्षाणि राक्षसैः सह सुखेन वसन् दण्डकारण्ये इह स्थितः, अद्य तु हतः पतितः। यो बहूनि वर्षाणि जीवितवान्, दीर्घकालात् उत्थाय, सः अद्य निहतः; कालः हि दुस्तरः। पश्य, लक्ष्मण, एषः मम हितकारी गृध्रः निहतः; अस्य सीता दृष्टा, यदा बलवता रावणेन अपहृता सा। पितामहपितृपरम्परया प्राप्तं गृध्रराज्यं परित्यज्य, पक्षिराजः मम हेतोः प्राणान् त्यक्तवान्। सर्वत्र एव धर्मिष्ठाः, धर्मचारिणः, शूराः, शरणदातारः दृश्यन्ते, सौमित्रे, पशुजातिषु अपि। सौम्य, मम हेतोः हतस्य अस्य गृध्रस्य विनाशः यथा दुःखदः, तथा सीताहरणजनितः शोकः न। यथा प्रसिद्धः महाराजः दशरथः मम पिता पूज्यः, तथा अयं पक्षिराजः अपि। सौमित्रे, काष्ठानि आनय; अग्निं प्रज्वालयिष्यामि, मम हेतोः निहतस्य गृध्रराजस्य दाहसंस्कारं करिष्यामि। पक्षिवृन्दस्य रक्षकमेनं चितायां स्थापयिष्यामि; तं राक्षसदारुणेन निहतम् अहं दाहयिष्यामि, सौमित्रे। ये यज्ञनिष्ठाः, अग्निहोत्रिणः, अनिवर्तिनः, भूमिदानशीलाः च, येन लोकं प्राप्नुवन्ति—तं लोकं त्वं प्राप्नुहि, गृध्रराज, महात्मन्; मया पूजितः त्वं गच्छ। एवं उक्त्वा धर्मात्मा रामः स्वबान्धववत् शोकसंतप्तः स पक्षिराजं ज्वलत्याम् अग्नौ स्थापयित्वा ददाह। ततो रामः सौमित्रिणा सह, वीर्यवान्, वनं प्रविश्य, महान्तः महाकायः मृगान् हत्वा, तस्य पक्षिणः श्रद्धया न्यवेदयत्। तेषां मृगाणां छिन्नमांसानि हरित्वा, श्रीरामः तं पक्षिणं शोभनायां हरितभूमौ दत्तवान्। द्विजातिभिः निर्दिष्टं पितृयज्ञं तस्मै कृत्वा, तं स्वर्गाय प्रेषयामास। ततः नरश्रेष्ठपुत्रौ गोधावरीं नदीं गत्वा, गृध्रराजाय जलं चक्रतुः। स्नात्वा राघवौ विधिवत् गृध्रराजस्य जलांजलिं चक्रतुः। एवं स गृध्रराजः, महत् अतिदुष्करं कर्म कृत्वा, युद्धे पतितः, महर्षिसमः पूजितः, शुभां गतिं प्राप।