राजा गृध्राणां महाबलः पितृमित्रः च, रामस्य दुर्भाग्यविपर्ययेन भूमौ हतः शयितः। रामः, लक्ष्मणेन सह, तं पुनःपुनः स्नेहपूर्वकं स्पृष्ट्वा पुत्रवत् जटायुम् आलिङ्गितवान्। रक्तसिक्तं छिन्नपक्षं गृध्रराजं आलिङ्ग्य, रामः “ममैव प्राणसमया मैथिली क्व गताऽसि?” इति विलपन् भूमौ पतितः। ततः रामः, पतितं गृध्रं क्रूरप्रहारात् भूमौ निष्क्रान्तं दृष्ट्वा, सौमित्रिं प्रियसखं सम्बोधितवान्—“नूनं गृध्रः मम हेतोः युद्धे राक्षसैः हतः, मम कृते प्राणान् त्यजति। लक्ष्मण, महाव्रणितं शरीरं तस्य, तथापि प्राणः तिष्ठति; किंतु स्वरेन विहीनः अस्मान् निरुपायः पश्यति। हे जटायो, यदि पुनः वक्तुं शक्यसि, सीतायाः वृत्तान्तं, स्वस्य वधस्य कारणं च वद। रावणः मम धर्मपत्नीं किमर्थम् अपहृतवान्? मम किम् अपराधं दृष्ट्वा तां प्रियां प्राप्य अपहृतवान्? तस्य राक्षसस्य बलं, रूपं, कर्म च किं? तस्य वासस्थानं किम्? पृच्छामि, वद।” रामं विलपन्तं दृष्ट्वा, धर्मात्मा गृध्रः कम्पितवाक्येन उवाच—“रावणः, राक्षसराजः, महद् मायया वातोद्धतदिने सीतां अपहृत्य दक्षिणदिशं गतः। रात्रिचरः, मम श्रान्तस्य, पक्षौ छित्वा, विदेहनन्दिनीं गृहीत्वा गतः। मम प्राणः निर्गच्छति, दृष्टिः भ्रमति, हे राघव; सुवर्णशृंगाणि वृक्षाः शिखराणि विक्षिप्तानि पश्यामि। निमिषमात्रेण रावणः सीतां गृहीत्वा गच्छति, यथा हरितं धनं स्वामिना शीघ्रं पुनः लभ्यते। तद् निमिषं 'विन्द' इति प्रसिद्धं, किंतु ककुत्स्थ, रावणः न अवगच्छति; तव जानकीं गृहीत्वा, मत्स्यः इव बन्धनं ग्रहीत्वा, शीघ्रं नश्यति। जनकनन्दिन्याः विषये दुःखं मा कुर्याः; शीघ्रं युद्धे तम् हत्वा वैदेह्या सह मुदं प्राप्स्यसि।” एवं गृध्रः, मोहविहीनः, रामं प्रति वदन्, रक्तमांसमिश्रं मुखात् प्रवाहितम्। “सः विष्रवसः पुत्रः, वैश्रवणस्य भ्राता,” इत्युक्त्वा, पक्षिराजः दुष्प्राप्यं प्राणं विसृज्य दिवं गतः। रामः, अञ्जलिं कृत्वा “वद, वद” इति पुनःपुनः उक्त्वा, गृध्रस्य प्राणः शरीरं त्यक्त्वा आकाशं गतः। भूमौ शिरः स्थापयित्वा, पादौ प्रसार्य, शरीरं परित्यज्य, भूमौ पतितः। तं ताम्रनेत्रं, मृतं, स्थिरं, पर्वतसमं गृध्रं दृष्ट्वा, रामः दुःखसन्तप्तः सौमित्रिं उवाच—“राक्षसैः सह सुखेन वर्षाणि गृध्रः दण्डकारण्ये वासं कृतवान्, अधुनाऽसौ विनष्टः। दीर्घकालं जीवितः, अद्य हतः; कालः हि दुरतिक्रमः। लक्ष्मण, पश्य—गृध्रः मम हितकारी हतः; सः सीतां रावणेन बलिना हृतां दृष्टवान्। पितामहपितृदत्तं गृध्रराज्यं परित्यज्य, पक्षिराजः मम कृते प्राणान् त्यक्तवान्। सर्वत्र धर्मिष्ठाः, धर्ममार्गगामिनः, वीराः, शरणदातारः दृश्यन्ते—even पशुजन्मनां मध्ये अपि। सौमित्रे, सीताहरणदुःखं न मां यथा स्पृशति, तथा गृध्रस्य मम कृते विनाशः मां दुःखयति। यथा महात्मा दशरथः पूज्यः, तथा पक्षिराजः अपि पूज्यः। सौमित्रे, काष्ठानि आनय; अग्निं प्रज्वालयामि, मम कृते मृतं गृध्रराजं दाहयिष्यामि। पक्षिजगतः रक्षकं चितायाम् स्थापयिष्यामि; सौमित्रे, राक्षसेन हतं दाहयिष्यामि। यः फलश्रुत्यां यज्ञनिष्ठैः, अग्निहोत्रिभिः, अनिवर्तिभिः, भूमिदातृभिः प्राप्तः—तं लोकं त्वं गच्छ, पक्षिराज, मम अनुमत्याऽसि; मया पूजितः, उत्तमं लोकं प्राप्नुहि।” एवमुक्त्वा, धर्मात्मा रामः, स्वजनवत् शोकाकुलः, पक्षिराजं ज्वलन्त्यां चितायां स्थाप्य दग्धवान्। ततः रामः सौमित्रिणा सह, वनं प्रविष्टः, महाशरीराणि मृगान् हत्वा, पक्षिराजाय निवेदितवान्। तान् मृगांश् च खण्डशः कृत्वा, शोभनं हरितं स्थलं उपनयित्वा, श्रीरामः तं पक्षिराजं निवेदितवान्। यं पितृयज्ञं द्विजातयः मृतस्य prescribe कुर्वन्ति, तं रामः तस्य स्वर्गाय विधिवत् कृतवान्। ततः नरश्रेष्ठपुत्रौ गृध्रराजाय गोदावर्यां जलं दत्तवन्तौ। स्नात्वा, राघवौ शास्त्रविधिना गृध्रराजस्य जलान्जलिं कृतवन्तौ।