राघवः तं भूमौ पतितं सारथिम् अपश्यत्, स्वपक्षेण निहतम्। तदा खलु रावणः, तस्य पक्षयोः छेदनेन, स्वशस्त्रेण मां क्षीणबलम् अवधीदिति जटायुः कथयामास। स तु राक्षसेन भग्नः, सीतां वैदेहीं गृहीत्वा आकाशमुत्पत्य दक्षिणदिशं प्रति जगाम। अतः हे राम, मां न हन्याः, पूर्वमेव राक्षसेनाहम् उपहतः—इत्येवं जटायुः शरण्यत्वेन प्रार्थयामास। रामः, सीतायाः प्रियकथां विज्ञाय, धनुषः त्यागं कृत्वा, गृध्रराजं सस्नेहम् आलिङ्ग्य समाश्वासयत्। स तु रामः, लक्ष्मणेन सह, भूमौ सन्निपत्य, दुःखद्विगुणितो बभूव। पथि एकाकिनं, पुनः पुनः दीर्घश्वासं कुर्वन्तं, रामः शोकार्तः सौमित्रिं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्— "राज्यं नष्टं, वने वासः, सीता हृता, पक्षिराजः हतः—एवं मम दुःखपर्वतम् अग्निमपि दहेत्। यदि अद्यापि महोदधिं तरेयम्, तथापि मम दैवयोगेन स एव सरितां पतिः शुष्येत्। गतभाग्यः अहम्, न चलच्चलनयोः कश्चन मत्तः दुःखतरः अस्ति। गृध्रराजः, बलवान् पितुः सखा, मम दैवविपर्ययात् भूमौ हतः पतितः।" एवं बहुविधं विलप्य, राघवः लक्ष्मणेन सह जटायुम् आत्मस्नेहेन स्पृशन्, पक्षच्छिन्नं शोणितसिक्तं गृध्रराजम् आलिङ्ग्य, "क्व गता मैथिली, प्राणैः अपि प्रिया?" इति विलपन् भूमौ निपपात्। ततः वाल्मीकिरामायणेऽरण्यकाण्डे अष्टषष्टितमः सर्गः प्रवर्तते। रामः, तं गृध्रं क्रूरदारणेन भूमौ पतितम् आलोक्य, सौमित्रये स्वमित्राय उक्तवान्— "नूनम् एष पक्षी, मम हेतोः, राक्षसेन समरे हतः, मम कृते प्राणान् त्यजति। अस्य शरीरं बहुव्रणं सन्ति, तथेति जीवितमपि अवशिष्टम्, लक्ष्मण; किंतु वाचा हीनः अस्मान् अनाथवत् पश्यति।" "हे जटायो, यदि वक्तुम् इच्छसि, कथय सीतायाः विषये शुभं ते स्यात्, तथा स्वस्य वधकारणम् अपि। किं कारणम् येन रावणः मम धर्मपत्नीं हृतवान्? किम् अहम् अपराधं कृतवान्, येन तां प्रियतमेयं रावणः अपाहरत्? सा तदा किम् अभूत् मुखं, शशाङ्कसमं, हे पक्षिश्रेष्ठ? किं वाक्यम् उक्तवती सा सीता? किं बलम्, किं रूपं, किं कर्म तस्य राक्षसस्य? कुत्र च तस्य वासः, पितः? सर्वम् आख्याहि।" तं विलपन्तं रामं धर्मात्मा जटायुः कम्पितया वाचा प्रत्युवाच— "राक्षसराजेन रावणेन, महद्भिः मायाभिः, वातयुक्ते दिवसे, सा सीता हृता। हे वत्स, मम क्षीणबलस्य, स निशाचरः शस्त्रेण पक्षौ छित्त्वा, सीतां वैदेहीं गृहीत्वा दक्षिणदिशं गतः।" "मम प्राणा निर्गच्छन्ति, दृष्टिर्मे भ्रमति, हे राघव; कनकच्छद्रुच्छिरांसि वृक्षान् पश्यामि। क्षणमात्रेण स रावणः, सीतां गृहीत्वा, यथा स्वामी नष्टं धनम् शीघ्रं प्राप्नोति, तथा गतः। तं क्षणं विंद इत्युच्यते, किं तु स न बुबोध; तव प्रियां जानकीं हृत्वा रावणः, मत्स्य इव बडिशं गिलित्वा, शीघ्रं नश्यति।" "न त्वं जनकात्मजायाम् शोचितुम् अर्हसि; त्वं शीघ्रं रणे तं हत्वा वैदेह्या सह प्रमोदिष्यसे।" इत्येवं जटायुः, मोहवर्जितः, रामाय उक्त्वा, रक्तमांसमिश्रं रुधिरं मुखात् मरणकाले स्रवयन्, उवाच— "स विष्रवसः स्वयम् पुत्रः, वैश्रवणस्य च भ्राता; इति उक्त्वा स पक्षिराजः, दुर्लभं प्राणमुत्ससर्ज।" रामः कृताञ्जलिः पुनः पुनः 'वद, वद' इति ब्रुवन् तस्य प्राणगतिं ददर्श। स तु शिरः भूमौ निधाय, पादौ प्रसार्य, शरीरम् उत्सृज्य, भूमौ पतितः। तं तु ताम्रलोचनं पक्षिणं मृतम्, अचलसदृशं, रामः दुःखबहुलः सौमित्रिम् इदं वचनम् अब्रवीत्— "बहूनि वर्षाणि राक्षससङ्घे सुखेन वसन्, अयम् पक्षी दण्डकारण्ये अधुना विनष्टः। बहुकालं जीवित्वा, अद्य हतः पतितः; कालः हि दुरत्ययः।" "पश्य लक्ष्मण, अयं मम उपकारी गृध्रः हतः; स एव सीतां दृष्टवान्, यदा सा महाबलेन रावणेन हृता। पितामहपितृसंपन्नं गृध्राणां महद्राज्यं परित्यज्य, अयं पक्षिराजः मम कृते प्राणान् त्यक्तवान्।" "सर्वत्रैव धर्मिष्ठाः, धर्मचारिणः, शूराः, शरणदातारः दृश्यन्ते, सौमित्रे, पशुयोनि जातेष्वपि। सीताहरणदुःखं मां न तथा बाधते, यथा अयं पक्षिराजः मम कृते नष्टः, हे रिपुसूदन। यथा मे पिताऽयम् प्रसिद्धो दशरथो पूज्यः, तथा अयं पक्षिराजः अपि।" "सौमित्रे, काष्ठानि आनय; वह्निं सन्दहिष्यामि, मम कृते मृतं गृध्रराजम्। पक्षिजगतः रक्षकम् अयं चितायाम् उपवेश्य दाहयिष्यामि, सौमित्रे, राक्षसेन घातितम्।" एवं रामस्य करुणया, जटायोः महात्मनः बलिदानं, धर्मस्य च महत्त्वं प्रकटितम्।