राघवः सीतायाः अन्वेषणाय दण्डकारण्ये विचरन् लक्ष्मणेन सह गच्छति। तत्र तस्य मार्गे जटायुः पतितं, रक्तमांससिक्तं, शत्रुशस्त्रविक्षतं च दृष्ट्वा राघवः लक्ष्मणं सम्बोधयति। “एष तस्य रावणस्य भग्नधनुः, एते तस्य शराः, अत्र युद्धे भग्नरथः च। अत्र भूमौ पतितः तस्य सारथिः मम पक्षेण हतः। रावणः मम श्रान्ते सति खड्गेन पक्षयोः छेदं कृतवान्। सीतां वैदेहीं आदाय आकाशे गतवान्। हे राम, माम् न हन्तुम् अर्हसि, राक्षसेन पूर्वमेव अहं पतितः।” रामः, सीतायाः प्रियकथां ज्ञात्वा, महाधनुषं उपसंहरन् जटायुम् आलिङ्गति। सः भूमौ पतितः, लक्ष्मणेन सह विलपन्, दुःखद्वयेन अभिभूतः तिष्ठति। तं एकाकिनं, दुःखितं, पुनः पुनः श्वसन्तं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिं इदं वचनं प्राहः— “राज्यं हृतम्, वनवासः, सीता अपहृता, पक्षिराजः हतः—मम दुःखं अग्निमपि दहति। यदि अद्य महोदधिं लङ्घेयम्, तदा मम दुर्भाग्येन नद्याधिपः अपि शुष्येत। स्थावरजङ्गमेषु लोकेषु मम दुर्भाग्यस्नारे पतितस्य मत्समः कोऽपि नास्ति। पक्षिराजः, महाबलः पितुः मित्रम्, मम विपरीतेन भूमौ हतः।” एवं बहुशः उक्त्वा, राघवः लक्ष्मणेन सह पुत्रस्नेहं दर्शयन् जटायुम् स्पृशति। रक्तसिक्तं, पक्षच्छिन्नं पक्षिराजम् आलिङ्ग्य, राघवः “क्व गता मैथिली प्राणसमाः?” इति विलपन् भूमौ पतितः। ततः वाल्मीकि-रामायणस्य अरण्यकाण्डे अष्टषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। रामः, पक्षिराजं भूमौ पतितं दृष्ट्वा, सौमित्रिं प्राह— “नूनं पक्षिराजः ममार्थे प्रयत्नं कृत्वा राक्षसैः युद्धे हतः, मम निमित्तं प्राणान् त्यजति। शरीरं अत्यन्तविक्षतम्, किन्तु प्राणः अवशिष्टः; वाचा हीनः अस्मान् दीनः पश्यति। हे जटायो, यदि वक्तुं शक्नोषि, सीतायाः वृत्तान्तं, तव वधस्य कारणं च वद। किमर्थं रावणः मम धर्मपत्नीं अपहृतवान्? मम किम् अपराधम् दृष्ट्वा रावणः प्रियतमा अपहृतवान्? तस्य राक्षसस्य बलम्, रूपम्, कर्म च किम्? तस्य निवासः कः? वद, पितः।” रामं अनाथवत् विलपन्तं दृष्ट्वा, धर्मात्मा जटायुः कम्पितया वाचा इदं वचनं प्राह— “रावणः, राक्षसाधिपः, महान् मायां उपयुज्य, वातपूर्णे दिवसे सीतां अपहृतवान्। हे पुत्र, मम श्रान्ते सति, निशाचरः खड्गेन पक्षयोः छेदं कृत्वा, वैदेहीं आदाय दक्षिणदिशं गतवान्। मम प्राणः निर्गच्छति, दृष्टिः भ्रमति, राघव, सुवर्णशिखराः वृक्षाः पश्यामि। क्षणमात्रेण रावणः सीतां आदाय गतः; यथाः स्वामी नष्टं धनं शीघ्रं लभते। स क्षणः ‘विन्द’ इति कथ्यते, किन्तु काकुत्स्थ, रावणः न अवगच्छति; जनकनन्दिनीं आदाय, राक्षसाधिपः, यथा बडिशं गृहीत्वा मत्स्यः, शीघ्रं नश्यति। जनकात्मजायाः विषये शोकं मा कुरु; शीघ्रं युद्धे हत्वा वैदेह्याः सह हर्षं प्राप्स्यसि।” जटायुः, मोहहीनः, एतद् उक्त्वा, रक्तमांसं मुखात् स्रवत्, मृत्युम् उपगच्छति। “सः विष्रवसः पुत्रः, वैश्रवणस्य भ्राता,” इति उक्त्वा पक्षिराजः कठिनं प्राणं त्यजति। रामः, अञ्जलिं कृत्वा, “ब्रूहि, ब्रूहि,” इति पुनः पुनः वदन्, पक्षिराजस्य प्राणः शरीरं त्यक्त्वा आकाशं गच्छति। शिरः भूमौ निधाय, पादौ प्रसार्य, शरीरं त्यक्त्वा भूमौ पतति। तं पक्षिराजं, ताम्राक्षं, मृतं, स्थिरं, पर्वतसमं दृष्ट्वा, दुःखसन्तप्तः रामः सौमित्रिं प्राह— “बहूनि वर्षाणि राक्षसैः सह सुखेन दण्डकारण्ये वसन् पक्षिराजः अद्य विनष्टः। दीर्घकालं जीवित्वा, अद्य हतः; कालः हि दुर्जयः। लक्ष्मण, पक्षिराजः, मम हितकारी, रावणेन अपहृतायाः सीतायाः साक्षी, अद्य हतः। पितामहपितृपरम्परया प्राप्तं पक्षिराज्यं त्यक्त्वा, पक्षिराजः मम निमित्तं प्राणान् त्यजति। सर्वत्र धर्मिष्ठाः, धर्मपथगामिनः, वीराः, शरणदातारः दृश्यन्ते—सौमित्रे, पशुयोनि-जातेष्वपि। सीतायाः अपहरणजनितः शोकः, सौम्य, मम मनसि न तावत् स्पृशति, यावद् पक्षिराजस्य निधनम्, यः मम निमित्तं हतः। यथा प्रसिद्धः राजा दशरथः, मम पिताः, पूज्यः, तथा पक्षिराजः अपि। सौमित्रे, काष्ठम् आनय; अग्निम् प्रज्वालयिष्यामि, मम निमित्तं मृतस्य पक्षिराजस्य दाहं करिष्यामि।” एवं रामः, लक्ष्मणेन सह, पक्षिराजस्य अन्त्यकर्मणि प्रवृत्तः, स्नेहदुःखसन्तप्तः, धर्मं पालयन्, दण्डकारण्ये दुःखसङ्कटे अपि धर्ममूलं आचरत्।