रावणं रणभूमौ समागतम् अहम् सीताकृते समरमासाद्याभिमुखीकृतवान्, हे नाथ। तस्य रथः छत्रं च भग्नं बभूवतुः, स च भूमौ पतितः। एष तस्य भग्नधनुः, एते च तस्य शराः; अत्र च, हे राम, समरे भग्नः तस्य युद्धरथः दृश्यते। अत्र भूमौ पतितः तस्य सारथिः मया पक्षेण निपातितः; रावणः तु, मम श्रमे सम्प्राप्ते, खड्गेन मे पक्षौ छित्त्वा। सीतां वैदेहीं गृह्य खगमिव व्योम्न उत्क्रम्य गतवान्; अतः, हे राम, त्वया माम् न हन्तव्यम्, यतोऽहं राक्षसेनैव पूर्वं निपातितः। रामः तु, सीतायाः प्रियकथां विज्ञाय, स्वं महत् धनुः अपास्य, गृध्रराजं सस्नेहम् आलिङ्ग्य समाश्वासयत्। स भूमौ पतित्वा, लक्ष्मणेन सह, दुःखातिदुःखितः अश्रूण्यवर्तयत्। दृढव्रतः रामः द्विगुणेन शोकानलनलिनेन संतप्तः, लक्ष्मणेन सह भूमौ पतितः। तं पन्थानमेकाकिनं, पुनः पुनः दीर्घनिःश्वसन्तं दृष्ट्वा, दुःखार्तः रामः सौमित्रये इदं वचनमुवाच— "राज्यं नष्टम्, वनवासः, सीता हरिता, गृध्रः हतः—एवं मम विपत्तिसमूहः अग्निमपि दग्धुम् अर्हति। यदि अद्य अहं महोदधिं समतिक्रामेयम् अपि, नूनं मम दारिद्र्येण सरितां पतिः अपि शुष्येत। नास्ति जगति कश्चन, चराचरेषु, मत्समः दारिद्र्यग्रस्तः, योऽस्मिन् महापाशे विपत्तीनां पतितः। एष गृध्रराजः, महाबलः, पितुः सखा, मम दुर्भाग्येन भूमौ निपातितः।" एवमुक्त्वा बहुविधं राघवः सौमित्रिणा सह जटायुषं पुत्रस्नेहेन स्पृष्टवान्। रक्तसिक्तच्छिन्नपक्षं गृध्रराजम् आलिङ्ग्य राघवः प्रलपन्, "क्व गता मैथिली प्राणसमाऽसि?" इत्युक्त्वा भूमौ पतितः। श्रीवाल्मीकिरामायणे अरण्यकाण्डे अष्टषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्। रामः तु, तं गृध्रं क्रूराभिहतं भूमौ पतितं दृष्ट्वा, सौमित्रये स्वसखायै इदं वचनमुवाच— "नूनम्, एष पक्षी मम कृते युध्यन् राक्षसेन हतः, मम निमित्तं प्राणान् त्यजति। अस्य शरीरं बह्वभिहतम्, तथापि प्राणः अवशिष्टः, लक्ष्मण; किं तु, स्वरं वियुक्तः, अस्मान् निरुपायः पश्यति।" "हे जटायो, यदि त्वं पुनः वक्तुं शक्तः स्याः, तर्हि सीतां मम कथय—शुभं ते स्यात्—तथा स्वस्य वधं अपि। किमर्थं रावणः मम धर्मपत्नीं हृतवान्? किमहं दोषं कृतवान्, येन रावणः मम प्रियतमानाम् अपहरत्? सा चन्द्रवदना तदा किमासीदिति, हे पक्षिराज? किं वाक्यम् उवाच सीता तदा?" "कियद् बलं, कियद् रूपं, कियद् कर्म च तस्य राक्षसस्य? कुत्र च तस्य निवासः, पितः? पृच्छतः मम सर्वं कथय।" तं शोकसन्तप्तं, अनाथमिव विलपन्तं, धर्मात्मा जटायुः सशोकार्द्रया वाचा रामम् इदं वचनमुवाच— "राक्षसाधिपतिना रावणेन, तेन दुष्टात्मना, महद् मायां उपयुज्य वातयुक्ते दिवसे, सीता अपहृता। हे तात, मम श्रमे सम्प्राप्ते, स निशाचरः खड्गेन मे पक्षौ छित्त्वा, वैदेहीं गृहीत्वा दक्षिणां दिशं गतवान्। मम प्राणा निर्गच्छन्ति, दृष्टिः भ्रमति, हे राघव; पश्यामि कनकच्छद्रान् वृक्षान्, पतितशिखरान्।" "क्षणमात्रेण रावणः सीतां गृहीत्वा गच्छति, यथा स्वामी नष्टं धनं शीघ्रं प्राप्नोति। तं क्षणं 'विन्द' इति कथ्यते, किं तु, हे काकुत्स्थ, तेन न ज्ञातम्; तव प्रिया जानकी हृता, रावणः मत्स्य इव ग्रसन् शिघ्रं नश्यति। जानक्याः विषये त्वं न शोचितुम् अर्हसि; त्वं शीघ्रं रणभूमौ तं हत्वा वैदेह्या सह प्रमोदयिष्यसि।" एवं पक्षिराजः विमूढोऽपि न, रामाय उक्त्वा, रक्तं मांसयुतं मुखात् निर्गतं, मरणासन्नः। "स एष विश्व्रवसः पुत्रः, वैश्रवणस्य भ्राता," इति उक्त्वा, स पक्षिराजः दुर्लभं प्राणम् उत्ससर्ज। रामः अञ्जलिं कृत्वा "वद वद" इति वदन् स्थितः, स पक्षिराजः शरीरं परित्यज्य गगनं प्रतिपेदे। शिरः भूमौ स्थाप्य, पादौ प्रसार्य, देहं परित्यज्य, भूमौ सः पतितः। तं ताम्रलोचनं गृध्रं प्राणविहीनं, अचलमिव पर्वतम्, दृष्ट्वा, रामः बहुदुःखपीडितः सौमित्रये इदं वचनमुवाच— "बहुवर्षाणि राक्षसैः सह सुखेन वसन्, अयम् पक्षी दण्डकारण्ये अधुना विनष्टः। यो बहुवर्षं जीवन्, चिरात् उदितः, स अद्य हतः; कालः हि दुस्तरः। पश्य, लक्ष्मण, एष मम हितकारी गृध्रः हतः; स सीतां दृष्टवान्, यदा सा रावणेन बलवता हृता।" "पितामहपितृपरम्परया प्राप्तं गृध्रराज्यं परित्यज्य, एष पक्षिराजः मम कृते प्राणान् त्यक्तवान्। सर्वत्र हि सन्तः, धर्मचारिणः, वीराः, शरणदातारः, सौमित्रे, तिर्यग्योनिषु अपि। सीताहरणदुःखेन न एव अहं यथा, एवं गृध्रनाशेन दुःखितः, यः मम कृते नष्टः, हे रिपुसूदन। यथा पुण्यशीलः राजा दशरथः पूजार्हः, तथैव अयं पक्षिराजः पूजार्हः।" एवं श्रीरामः, जटायुषि कृपया सम्पूर्णः, लक्ष्मणेन सह तं गृध्रराजं धर्मवत्सलत्वेन सस्नेहम् उपचचार।