रामः क्रोधेन समाविष्टः, तीक्ष्णधारं भयंकरं बाणं धनुषि संनद्ध्य तस्थौ। तदा सः महागिरिशृङ्गसन्निभं तेजस्विनं पक्षिराजं भूमौ पतितं ददर्श। सः रक्तसिक्तं जटायुम्, भूमौ शृङ्गमिव शयानं, दृष्ट्वा लक्ष्मणं प्रति वाक्यम् उवाच। “अनेनैव निःसंशयं सीता जनकात्मजा भक्षिता; अस्य वनं विचरन्ति खगवेषधारी राक्षसः। विशाललोचनां सीतां भक्षयित्वा, सः सुखेन विश्रान्तः; अहं तं ज्वलद्भिः प्रज्वलितैः मरणान्तकैः बाणैः हनिष्यामि।” एवं उक्त्वा, रामः भूमिम् इव समुद्रपर्यन्तां कम्पयन् क्रोधेन, तीक्ष्णधारं बाणं धनुषि संनद्ध्य द्रुतं दृष्ट्वा गन्तुम् उद्यतः। तदा सः पक्षिराजः, फेनिलं रक्तं वमन्, दीनया क्षीणया च वाचा दशरथात्मानं रामं प्रत्युवाच। “दीर्घायुषः राम, त्वं यत्र एतस्मिन् महावने देव्या अन्वेषणं कुर्वन्, तत्र रावणेन सा च मम प्राणाश्च हृताः। राघव, त्वयि लक्ष्मणेन च विहीने, अहं ताम् उत्तमबलेन रावणेन हृतां दृष्टवान्। अहं युद्धे रावणं सीतार्थं समासाद्य, तस्य रथं छत्रं च नाशयित्वा भूमौ पतितवान्। एष तस्य भग्नं धनुः, एते च तस्य बाणाः; अत्र राम, युद्धे भग्नः रथः तस्य दृश्यते। अत्र भूमौ मम पक्षनिपातेन हतः सारथिः शयितः; रावणः च, मम श्रान्ते, खड्गेन मे पक्षौ छित्त्वा, सीतां जनकात्मजां आदाय व्योम्नि जगाम। अतः राम, त्वं मां मा हन्याः, राक्षसेन हतः अस्मि।” रामः, सीतासंबद्धं प्रियं वृत्तान्तं विज्ञाय, महाधनुः अपसृत्य, पक्षिराजं समाश्लिष्य जग्राह। सः भूमौ पतितः, लक्ष्मणेन सह विलपन्, दृढसत्त्वः अपि दुःखभारद्विगुणेन अवसन्नः अभवत्। तम् एकाकिनं, शून्ये पन्थानि, पुनः पुनः दीर्घश्वासं कुर्वन्तं दृष्ट्वा, रामः शोकार्तः सौमित्रिं प्रति इदं वचनम् उवाच—“राज्यं नष्टम्, वनवासः, सीता हृता, पक्षिराजः हतः—एवं मम दुःखम् अग्निमपि दग्धुं शक्तम्। यदि अहं अद्यापि महोदधिं तरिष्यामि, नूनं मम दारुण्येन सरितां पतिः अपि शुष्येत। न चलच्चलयोः लोके मत्समः दुःखभाग् अस्ति, योऽहं महाविपत्तिजाले पतितः। एष बलवान् पक्षिराजः, पितुः सखा, मम दैवविपर्ययात् भूमौ निपतितः।” एवं बहुशः उक्त्वा, राघवः लक्ष्मणेन सह, पुत्रवत् स्नेहम् दर्शयन् जटायुम् अस्पृशत्। रक्तसिक्तच्छिन्नपक्षं पक्षिराजं समाश्लिष्य, राघवः ‘क्व गता मैथिली, प्राणैः अपि प्रिया?’ इति विलपन् भूमौ पपात्। इदानीं पुण्ये वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, अष्टषष्टितमः सर्गः श्रोतव्यः। रामः, तं पक्षिणं क्रूराभिहतेन भूमौ पतितं दृष्ट्वा, सौमित्रिं स्वसखं प्रति इदं वचनम् उवाच—“नूनं, असौ पक्षी मम हेतोः राक्षसेन युद्धे हतः, मम कृते प्राणान् त्यजति। अस्य शरीरं बहु विक्षतम्, तथापि प्राणः तिष्ठति, लक्ष्मण; परन्तु वाचा विहीनः, अस्मान् दुःखितः पश्यति। हे जटायो, यदि पुनः वक्तुं शक्नोषि, तदा मम कल्याणं भूयात्, सीतायाः वृत्तान्तं वद, स्वस्य च वधं निवेदय। रावणः मम धर्मपत्नीं कस्य हेतोः अपहृत्य? किम् अहं दोषं अकरवम्, येन सः रावणः मम प्रियां नीतवान्? तस्याः तदा चन्द्रनिभाननायाः किं रूपम् आसीत्, पक्षिश्रेष्ठ? किं वचनं सा सीता तदा अवदत्? किम् अस्य राक्षसस्य बलम्, किम् रूपम्, किम् कर्म? कुतः सः आगतः, पितः? यथाश्रयः पृच्छामि, वद।” एवं रामं विलपन्तं, अनाथवत् शोकाकुलं दृष्ट्वा, धर्मात्मा जटायुः कम्पमानया वाचा इदं वचनम् उवाच—“राक्षसाधिपः रावणः, महाबलः, महावातवहिनि दिवसे, महत् मायां उपयुज्य, तां सीतां अपाहरत्। पुत्र, मम श्रमपरिप्लुतस्य, तेन निशाचरेण मे पक्षौ छित्त्वा, सीतां जनकात्मजां आदाय दक्षिणां दिशं गतः। मम प्राणः गच्छति, दृष्टिः भ्रमति, राघव; कनकच्छदवृक्षान् पश्यामि, तेषां शिखराणि विकीर्णानि। क्षणमात्रेण रावणः सीतां नीत्वा गच्छति, यथा नष्टं धान्यं शीघ्रं स्वामिना पुनः प्राप्यते। सः क्षणः ‘विन्द’ इति कथ्यते, काकुत्स्थ; तं सः न बुबोध। तव प्रियां जानकीं नीत्वा, राक्षसाधिपः रावणः, मत्स्य इव बाणं गृहीत्वा, शीघ्रं विनश्यति। जनकात्मजां प्रति त्वं मा शोच; त्वं शीघ्रं रणाङ्गणे तं हत्वा वैदेह्या सह प्रमोदिष्यसे।” एवं पक्षिराजः, मोहम् अनापद्य, रामाय उक्त्वा, मांसस्रवसहितं रक्तं मुखात् विसृज्य, प्राणान् सन्दधे। “सः विष्रवसः स्वयम् पुत्रः, वैश्रवणस्य च भ्राता”—इति उक्त्वा, पक्षिराजः दुर्लभं प्राणम् उत्ससर्ज। रामः अञ्जलिं कृत्वा पुनः पुनः “वद, वद” इति वदन्, पक्षिणः प्राणः शरीरं त्यक्त्वा व्योम्नि गतः। सः शिरसा भूमौ निपत्य, पादौ प्रसार्य, शरीरम् उत्सृज्य, भूमौ पतितः। एवं वाल्मीकि-रामायणस्य अरण्यकाण्डे, रामस्य जटायुषः च दुःखदायकः संवादः, शोकसागरस्य तटस्थे रामे, लक्ष्मणेन सह, पक्षिराजस्य अन्त्यकालः च, करुणया, श्रद्धया च, सम्यक् प्रवहति।