रामः लक्ष्मणेन सह वनं सर्वत्र विचिन्वन्, विपत्तिषु पर्वतवत् वायोः प्रहारैः न चलति, यथोक्तः अभवत्। तदाऽक्रुद्धः रामः तीक्ष्णं कर्णरुद्रं बाणं धनुषि संविधाय, समक्षं गिरिशिखरप्रतिमं पतितं पक्षिराजं ददर्श। भूमौ रुधिरसिक्तं जटायुम् पर्वतशिखरमिव शयानं दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं सम्बोधितवान्। सन्दिग्धं रामः अब्रवीत्—"अस्यैव पक्षिरूपराक्षसस्य वनं विचरतोऽत्र, निःसन्देहं सीता विदेहराजकन्या उपभुक्ता। विस्तीर्णनेत्रां सीतां भुक्त्वा, सः पक्षी सुखेन विश्राम्यति; तं तेजोदीप्तैः मृत्युकरैः समध्वानबाणैः हनिष्यामि।" एवं वदन् रामः, भूमिं समुद्रपर्यन्तां कम्पयन् इव क्रोधात्, तीक्ष्णं बाणं धनुषि संविधाय, तं पक्षिणं द्रष्टुम् अग्रे जगाम। स पक्षिराजः, रुधिरफेनं वमन्, दीनस्वरेण, दशरथस्य पुत्रं रामं सम्बोधितवान्—"दीर्घायुषः, यदा त्वं महावने देवीं अन्वेषयसि, तदा रावणेन सीता च मम प्राणः च अपहृतौ। राघव, त्वं लक्ष्मणः च अनुपस्थितौ सति, अहं बलिनं रावणं सीतया सह अपश्यं। तस्य रावणस्य समरे सीतार्थे अभ्युत्थितः, रथं च छत्रं च भग्नवान्, भूमौ पतितः। एष तस्य भग्नं धनुः, एते बाणाः, एष समरे भग्नः रथः। भूमौ पतितः रथी तस्य च, मम पक्षेण हतः; रावणः तु श्रान्तं मां खड्गेन पक्षौ छित्त्वा, सीतां आदाय आकाशं गतः। अतः राम, मां मा हन्याः, राक्षसेन पूर्वमेव हतः।" रामः, सीतायाः प्रियकथां ज्ञात्वा, महाधनुः परित्यज्य, पक्षिराजं आलिङ्गितवान्। स भूमौ निपत्य, लक्ष्मणेन सह विलपन्, दृढव्रतः अपि दुःखद्वयेण अभिभूतः। एकाकी दुःखितः, पन्थानं परित्यक्तः, श्वासं पुनः पुनः ग्रहणः, सौमित्रिं इदं अब्रवीत्—"राज्यं नष्टम्, वनवासः, सीता अपहृता, पक्षी हतः—मम एते दुःखानि अग्निं अपि दग्धुम् अर्हन्ति। यदि अहं महाप्लवं समुद्रं अद्य तरेयं, तस्यापि दुर्भाग्येन नदीपतिः शुष्येत। चराचराणां मध्ये, मम इव महाप्रपत्तौ पतितः, अन्यः कश्चन नास्ति। पक्षिराजः बलवान् पितुः मित्रः च, मम दुर्भाग्येन भूमौ हतः।" एवं बहुशः उक्त्वा, राघवः लक्ष्मणेन सह जटायुम् स्पृष्टवान्, पुत्रवत् स्नेहं दर्शयन्। रक्तसिक्तं छिन्नपक्षं पक्षिराजं आलिङ्ग्य, "मिथिलेश्वरी प्राणसमाऽपि क्व गताऽसि?" इति विलपन् भूमौ निपतितः। ततो वाल्मीकि-रामायणेऽरण्यकाण्डेऽष्टषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्। रामः, पक्षिणं भूमौ क्रूरप्रहारैः पतितं दृष्ट्वा, सौमित्रिं सखायं सम्बोधितवान्—"नूनं पक्षी ममार्थे युध्यन्, राक्षसेन समरे हतः, मम कृते प्राणान् त्यजति। लक्ष्मण, शरीरं बहु आहतं सति, जीवः तस्मिन्यद्यपि अस्ति, तु वाणीहीनः सः अस्मान् दीनः पश्यति।" "हे जटायो, यदि पुनः वक्तुं शक्यसे, सीतायाः वृत्तान्तं वद, शुभमस्तु, तव वधं अपि वद। रावणः मम धर्मपत्नीं किमर्थम् अपहृतवान्? मया किम् अपराधः कृतः, यं दृष्ट्वा रावणः मम प्रिया अपहृतवान्? तस्य राक्षसस्य बलं, रूपं, कर्म च कथय; तस्य निवासः कः, पितः, पृच्छामि वद।" रामं दुःखितं निरीक्ष्य, धर्मात्मा पक्षिराजः कम्पितया वाचा उक्तवान्—"राक्षसाधिपः रावणः, महादुष्टः, महान् मायया, वातप्रचण्डदिने, सीतां अपहृतवान्। तस्मिन्नेव क्षणे श्रान्तं मां रात्रिचरः पक्षौ छित्त्वा, सीतां विदेहकन्यां आदाय दक्षिणं जगाम। राघव, मम प्राणः निर्गच्छति, दृष्टिः भ्रमति; सुवर्णशिखराणि वृक्षाणि पश्यामि। क्षणमात्रेण रावणः सीतां आदाय गच्छति, यथा स्वामी हृतं धनं शीघ्रं पुनः प्राप्नोति। तं क्षणं 'विन्द' इति कथ्यते, काकुत्स्थ, सः न अवगच्छति; तव प्रिया जानकीं आदाय, राक्षसाधिपः रावणः, बडिशं गृहीत्वा मत्स्यः इव, शीघ्रं विनश्यति।" "जनककन्यायाः विषये मा शोकं कुरु; तं समरे हत्वा शीघ्रं वैदेह्या सह प्रमोदं प्राप्स्यसि।" पक्षिराजः, मोहहीनः, रामाय उक्त्वा, रक्तमांसं मुखात् निर्गच्छन्, मृत्युप्रायः अभवत्। "सः विष्रवसः पुत्रः, वैश्रवणस्य भ्राता," इति उक्त्वा पक्षिराजः दुष्प्राप्यं प्राणं त्यक्तवान्। रामः अञ्जलिं कृत्वा "वद वद" इति पुनः पुनः उक्त्वा, पक्षिणः प्राणः देहं त्यक्त्वा आकाशं गतः।