रामायणस्य अरण्यकाण्डे महर्षेः वाल्मीकेः काव्ये, लक्ष्मणस्य सुवाचि वचने श्रुत्वा, तत्त्वविद् ज्येष्ठः राघवः तं गूढं उपदेशं स्वीकृतवान्। स महाबाहुः, क्रोधम् उद्यम्य संयम्य, दिव्यं धनुः गृहीत्वा लक्ष्मणं प्रति उवाच – “किम् कर्तव्यं, वत्स? कुत्र गमिष्यावः, लक्ष्मण? केन उपायेन सीतां अत्र प्राप्नुयाम्? इदं विचिन्तय।” स दुःखेन पीडितं रामं लक्ष्मणः प्रत्युवाच – “एषा एव जनस्थानं त्वया अन्वेष्टव्या। अत्र बहवः राक्षसाः, विविधवृक्षलताभिः आवृता, पर्वतगुहाश्च, कन्दराश्च, गह्वराणि च सन्ति। अत्र बहवः भीषणा गह्वराणि, विविधमृगसंयुक्तानि, किन्नरनिवासाः, गन्धर्वधामानि च सन्ति। त्वया मया सह तानि स्थानानि सम्यक् अन्वेष्टव्यानि। महात्मानः, बुद्धिसम्पन्नाः, पुरुषश्रेष्ठ, आपद्गतेषु न विचलन्ति, यथा पर्वताः वायोः वेगेन न चलन्ति।” एवं उक्तः, रामः लक्ष्मणेन सह तं वनं सम्यक् अन्वेष्टवान्। तदनन्तरं, क्रुद्धः रामः तीक्ष्णं कृतान्तसदृशं शरं धनुषि स्थापयामास। तदा स पर्वतशिखरप्रतीकं, भूमौ पतितं, शोभनं पक्षिराजं ददर्श। रक्तेन समावृतं, भूमौ शयानं जटायूं रामः लक्ष्मणं प्रति उवाच – “एषः सीतां, वैदेहकन्यां, निःसंदेहं भक्षितवान्। स्पष्टं, पक्षिरूपः राक्षसः वनं विचरति। विशालाक्षीं सीतां भक्षयित्वा, सुखेन विश्राम्यति। तम् तेजस्विभिः, मृत्युसदृशैः, तीक्ष्णैः शरैः हनिष्यामि।” एवं उक्त्वा, रामः भूमिं समुद्रपर्यन्तां कम्पयन् इव, तीक्ष्णं शरं धनुषि स्थापयन्, समुपेत्य द्रष्टुं प्रवृत्तः। पक्षिराजः, फेनिलं रक्तं वमन्, दशरथस्य पुत्रं रामं, मन्दं दुःखितं च वचः उवाच – “दीर्घायुषिन्, यदा त्वं अस्मिन महावने देवीं अन्वेषयसि, तदा रावणः तया सह मम जीवितं अपि हृतवान्। राघव, त्वया लक्ष्मणेन च अनुपस्थिते, अहं तां रावणेन बलात् अपहृतां ददर्शम्। तस्या अर्थे रावणं युद्धे अभिमुखः अभवम्, तस्य रथः, छत्रं च भग्नम्, भूमौ पतितः। अत्र तस्य भग्नं धनुः अस्ति, शराः च; अत्र तस्य युद्धे भग्नः रथः। अत्र तस्य सारथिः, मम पक्षेण हतः, भूमौ शयानः; रावणः, मम श्रान्तस्य, खड्गेन पक्षौ छित्त्वा, सीतां आदाय आकाशे उड्डीनः। राघव, माम् मा हन्याः, राक्षसेन पूर्वमेव पतितः अस्मि।” रामः, सीतायाः प्रियं वृत्तान्तं ज्ञात्वा, महद् धनुः निक्षिप्य, पक्षिराजं आलिङ्ग्य, लक्ष्मणेन सह भूमौ पतितः विललाप। स्थिरः अपि, रामः दुग्धशोकः आक्रान्तः अभवत्। एकाकी, मार्गे शून्ये, पुनः पुनः श्वसन्, सन्तप्तः रामः सौमित्रिं प्रति इदं वचनं उवाच – “राज्यं हृतम्, वनवासः, सीता अपहृता, पक्षिराजः हतः – एषा मम विपत्तिः अग्निम् अपि दग्धुं शक्नुयात्। यदि अहम् अद्य महां समुद्रं तर्तुं शक्यः, नूनं मम दुर्भाग्येन नदीपतिः अपि शुष्येत्। न अस्ति लोके, चलाचलेषु, मम समः दीनः, यः महद् आपदां जालं पतितः। पक्षिराजः, महाबलः, पितुः मित्रं, मम विपर्ययेन भूमौ पतितः।” एवं बहुशः उक्त्वा, राघवः लक्ष्मणेन सह जटायूं पुत्रस्नेहेन स्पृष्टवान्। रक्तनिर्युक्तपक्षं, आलिङ्ग्य पक्षिराजं, राघवः ‘क्व गता मैथिली, प्राणसमत्वा?’ इति विलपन् भूमौ पतितः। तत् अनन्तरं, रामायणस्य अरण्यकाण्डे अष्टषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। रामः, पक्षिराजं क्रूरघातेन भूमौ पतितं दृष्ट्वा, सौमित्रिं सखायं प्रति इदं वचनं उवाच – “नूनं, पक्षिराजः मम अर्थे युध्यन् राक्षसेन हतः, मम कृते प्राणान् त्यजन्ति। शरीरं बहु आहतम् अपि, प्राणः तस्य स्थितः, लक्ष्मण; किंतु, स्वरः रहितः, सः अस्मान् दीनः निरीक्षते। हे जटायो, यदि पुनः वक्तुं शक्यः, सीतायाः वृत्तान्तं, तथा स्वस्य वधस्य कारणं कथय। रावणः मम धर्मपत्नीं किमर्थं अपहृतवान्? मम कः दोषः, यं दृष्ट्वा रावणः मम प्रियाम् अपहृतवान्? तदा तस्य मुखं, शशांकसदृशं, कथं आसीत्, पक्षिराजश्रेष्ठ? तथा सीता किं वचनं उक्तवती? राक्षसस्य बलं, रूपं, कर्म च किम्? तथा तस्य निवासः कः, पितः? इदं पृच्छन्, वद।