इक्ष्वाकुवृषभ रामः, तव दिव्यं मानुषं च वीर्यं दृष्ट्वा, स्वबलं चावलोक्य, शत्रुविनाशाय यत्नं कुरु। किं सर्वनाशेन पुरुषश्रेष्ठ? तं दुष्टं शत्रुमेव विज्ञाय हन्तव्यं, न सर्वेषां नाशः कार्यः। एवं लक्ष्मणस्य हितवचः श्रुत्वा, तत्त्ववित् ज्येष्ठो राघवः तं गूढं उपदेशं सस्नेहं स्वीकृतवान्। स महाबाहुः, उद्रिक्तं क्रोधं निगृह्य, शुभं धनुः गृहीत्वा लक्ष्मणं वाक्यमुवाच— किं करिष्यामः, पुत्र? कुत्र वा गमिष्यामः, लक्ष्मण? केन उपायेन अत्र सीता अन्विष्यते, तद्विचिन्तय। शोकसंतप्तस्य तस्य वाक्यानुसारं लक्ष्मणः प्रत्युवाच— अत्रैव जनस्थानं अन्वेष्टव्यं त्वया। अत्र बहवः राक्षसाः, नानावृक्षलतासंवृतं स्थलं, पर्वतगुहाश्च, कन्दराश्च, विविधानि गुहाविवराणि, मृगगणनिलयानि, किन्नरायतनानि, गन्धर्ववेश्मानि च दृश्यन्ते। अतः, त्वया मया च सह तानि सर्वाणि स्थलानि सम्यगन्वेष्टव्यानि। महात्मानः बुद्धिसंपन्नाः नरश्रेष्ठाः विपत्तिषु न चलन्ति, पर्वताः इव वातवेगेन अचाल्याः। एवं लक्ष्मणेन उक्तः, रामः तेन सह विहगानां राजा इव समस्तं वनं विचरन् अन्वेषयन् चकार। तदा क्रुद्धः रामः तीक्ष्णमुष्टि शरं धनुषि सज्जीकृत्य, गिरिकूटसन्निभं, भूमौ पतितं जटायुषं दृष्टवान्। सः रक्तसिक्तं जटायुम्, गिरिशिखररूपं, भूमौ शयानं दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं प्रति वाक्यमुवाच— अस्यैव द्वारा जनकात्मजा सीता निःसंशयं भक्षिताऽस्ति; अयं गृध्ररूपधारी राक्षसः वनं विचरति। अयं विशाललोचना सीता भक्षिता, सः तु सुखेन विश्रान्तः; तं दीप्तैः प्राणहरैः शरैः हनिष्यामि। इति कृत्वा, भूमिं कम्पयन्निव क्रोधात् रामः तीक्ष्णशरं धनुषि सज्जीकृत्य अग्रे प्रधावितवान्। तदा, सः गृध्रराजः, फेनिलरुधिरं वमन्, दीनया क्षीणया च वाचा दशरथात्मानं रामं उवाच— दीर्घायुषिन्, या देवी अत्र महावने त्वया अन्विष्यते, तां च मम प्राणांश्च रावणेन नीतानि। राघव, त्वयि लक्ष्मणे च अपस्मिन्, अहं बलवता रावणेन तां जनकात्मजां हृतां दृष्टवान्। सीतायाः कृते रावणं युद्धे अभ्यधावत्, तस्य रथं छत्रं च नष्टं, भूमौ पतितः च सः। एष तस्य भग्नं धनुः, एते च बाणाः; एष च युद्धे भग्नः रथः। भूमौ पतितः सारथिः मम पक्षेण हतः; रावणः तु मम क्षीणशक्तेः कृते खड्गेन पक्षौ छित्त्वा सीतां आदाय आकाशे उत्पपात्। अतः, राम, मां मा हन्याः— मया राक्षसेन पूर्वमेव हतः अस्मि। रामः, सीतासंबद्धं प्रियं वृत्तान्तं ज्ञात्वा, गृध्रराजं महद्धनुः त्यक्त्वा समालिङ्ग्य, भूमौ स लक्ष्मणेन सह पतित्वा रुरोद। स्थिरधीरः अपि, दुःखद्विगुणेन पीडितः। तं एकाकिनं, पुनः पुनः दीर्घश्वसन्तं, पथि दुःखार्तं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिं प्रति दुःखेन वाक्यमुवाच— राज्यं नष्टं, अरण्यवासः, सीता नष्टा, गृध्रः हतः— मम एष व्यसनसमूहः अग्निं अपि दहेत्। यदि अद्य अहं महदपि समुद्रं तरामि, तर्हि मम दुर्भाग्येन सरितां पतिः शुष्येत्। चराचरेषु लोकेषु मत्तः अधिकं दुर्भाग्यशाली नास्ति, यः अहं महाव्यसनपाशे पतितः। अयं गृध्रराजः, बलवान्, पितुः सखा, मम दुर्भाग्येन भूमौ निपतितः। एवं बहुशः उक्त्वा, राघवः लक्ष्मणेन सह जटायुषं पुत्रवत् स्नेहेन स्पृष्ट्वा, छिन्नपक्षं रक्तसिक्तं गृध्रराजं आलिङ्ग्य, "क्व गता मैथिली प्राणसमाऽस्ति?" इति विलपन् भूमौ पतितः। रामः, गृध्रं तं क्रूरघातेन भूमौ पतितं दृष्ट्वा, सौमित्रिं सखायं प्रति वाक्यमुवाच— नूनं अयं गृध्रः मम कृते राक्षसेन युद्धे हतः, मम निमित्तं प्राणान् त्यजति। शरीरं घोररूपेण विक्षतं स्यादपि, प्राणः तत्रैव स्थितः, लक्ष्मण; सः तु वाचा हीनः, अस्मान् अनाथवत् पश्यति। हे जटायो, यदि वाक्यं वक्तुं शक्नोषि, पुनः वद— कुशलं ते, सीतां कथय, स्ववधं च निवेदय। कस्मात् हेतोः रावणः मम धर्मपत्नीं हृतवान्? किं मया दोषं कृतं, येन सः रावणः मम प्रियतमा अपहृत्य गतः? तदा तस्य मुखं चन्द्रसदृशं किमासीदिति, वद मे, पक्षिराजश्रेष्ठ? किं वाक्यं तया सीतया उक्तं तदा? कियत् बलं, कियद्रूपं, कियद्वृत्तं तस्य राक्षसस्य? कुत्र तस्य वासः, पितः? पृच्छतः मे तत्त्वेन आख्याहि।