महामते! तव बुद्धिः देवैः अपि दुर्ग्राह्या, किन्तु शोकवशात् तव ज्ञानं आवृतम्। तस्मात् अहं तव चेतनां जागरयामि। दिव्यं मानवं च तव वीर्यं दृष्ट्वा, स्वबलं च अवलोक्य, हे इक्ष्वाकुवृषभ, शत्रुनाशाय यत्नं कुरु। सर्वेषां विनाशे किम् अर्थः, पुरुषश्रेष्ठ? केवलं तं दुष्टं शत्रुं विज्ञाय निवारय। एवं लक्ष्मणस्य उत्तमं वचनं श्रुत्वा, तत्त्वज्ञः ज्येष्ठः रामः गम्भीरं उपदेशं स्वीकृतवान्। स बलवान् रामः, उद्यतं क्रोधं निगृह्य, शुभं धनुः गृहीत्वा लक्ष्मणं सम्बोधितवान्—किम् कर्तव्यम्, पुत्र? क्व गन्तव्यम्, लक्ष्मण? केन उपायेन सीता अत्र अन्वेष्या? इति चिन्तय। शोकातुरं रामं लक्ष्मणः प्रत्युवाच—अत्रैव जनस्थानं अन्वेष्टव्यम्। राक्षसैः बहुभिः समाकीर्णं, विविधैः वृक्षलताभिः आवृतं, पर्वतदुर्गाणि, गुहाश्च अत्र सन्ति। भीषाणि बहूनि गुहानि, विविधैः मृगैः समाकीर्णानि, किन्नरनिवासाः, गन्धर्वाश्रयाः च अत्र सन्ति। त्वया मया च तानि स्थानेषु यत्नेन अन्वेष्टव्यम्; पुरुषश्रेष्ठ, युक्तात्मनः महात्मनः एवं कुर्वन्ति। विपत्तिषु ते न चलन्ति, वायोः वेगेन अचलाः शिलाः इव। इत्युक्तः सः रामः लक्ष्मणेन सह वनं सर्वं अन्वेष्टवान्। ततः क्रुद्धः रामः तीक्ष्णं कृतान्तमिव बाणं धनुषि स्थापयन्, पर्वतशिखराभं पतितं महापक्षिणं दृष्टवान्। रक्तेन सिक्तं भूमौ शयानं जयन्तं पक्षिराजं दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं उवाच—एषः सीतां जनकात्मजां निःसंशयं भक्षितवान्। स्पष्टं पक्षिरूपः राक्षसः अरण्ये विचरति। विशालाक्षीं सीतां भक्षयित्वा, सुखेन विश्राम्यति; तेजस्वी बाणैः तम् हन्तुम् इच्छामि। एवं क्रुद्धः रामः, भूमिं समुद्रपर्यन्तां कम्पयन् इव, तीक्ष्णं बाणं धनुषि स्थापयन् तं द्रष्टुं अग्रसरितः। पक्षिराजः, फेनिलं रक्तं वमन्, दाशरथिं रामं कृशया कण्ठस्वरेन उवाच—दीर्घायुषः, महावने देवीमन् अन्वेषन्, तया सह मम जीवितं रावणेन हृतम्। त्वया लक्ष्मणेन च अनुपस्थिते, अहं बलिनं रावणं सीताहरणे दृष्टवान्। सीतायाः कृते रावणं समरे प्रत्यगच्छम्; तस्य रथं छत्रं च भग्नम्, भूमौ पतितम्। अत्र तस्य भग्नं धनुः, एते बाणाः, अत्र युद्धे भग्नः रथः। अत्र भूमौ पतितः सारथिः, मम पक्षेण हतः; रावणः, मम श्रान्तस्य, शस्त्रेण पक्षौ छिन्नवान्। सीतां जनकात्मजां गृहीत्वा, आकाशं समुत्पत्य गतः; राम, मां मा हन्याः, राक्षसेन हतः अस्मि। रामः, सीतायाः प्रियं वृत्तान्तं विज्ञाय, पक्षिराजं परिष्वज्य, धनुः उपसंहरन्। सः भूमौ पतितः, लक्ष्मणेन सह विलपन्, दुर्गे स्थितः अपि, दुःखद्वयेन अभिभूतः। एकाकी तं मार्गे, पुनः पुनः श्वसन्तं दृष्ट्वा, दुःखितः रामः सौमित्रिं उवाच—राज्यं हृतम्, वनवासः, सीता अपहृता, पक्षिराजः हतः—मम दुर्भाग्यं अग्निम् अपि दग्धुम् अर्हति। यदि अद्य महद् समुद्रं तरेयम्, तदा मम दुर्भाग्येन नदीपतिः अपि शुष्येत्। चराचरे लोके, मम महाव्यसने पतितस्य, मत्तः अधिकं दुर्भाग्यशाली नास्ति। पक्षिराजः, बलवान्, पितुर्मित्रः, मम दुर्भाग्ये भूमौ निहतः। एवं बहुवारं उक्त्वा, राघवः लक्ष्मणेन सह, पुत्रवत् स्नेहं दर्शयन्, जटायुम् स्पृष्टवान्। पक्षिराजं, छिन्नपक्षं, रक्तसिक्तं परिष्वज्य, 'क्व गताऽसि मैथिली प्राणैः तुल्या?' इति विलप्य, भूमौ पतितः। रामः, पक्षिराजं दारुणाघातेन भूमौ पतितं दृष्ट्वा, सौमित्रिं सखायं उवाच—नूनं पक्षिराजः मम कृते युद्धे राक्षसेन हतः, मम निमित्तं प्राणान् त्यजति। महती व्रणिता शरीरे, जीवनं तस्यावशिष्टम्, लक्ष्मण; किं तु वाचा वियुक्तः, अस्मान् दीनः पश्यति। जटायो, यदि पुनः वक्तुं शक्नोषि, सीतायाः वृत्तान्तं कथय, शुभं ते भवतु; स्वस्य हननं अपि कथय। कस्य हेतोः रावणः मम धर्मपत्नीं अपहृतवान्? किम् दोषं मया कृतम्, यं दृष्ट्वा रावणः मम प्रियां हृतवान्? तस्याः मुखं, शशाङ्कसमानं, तदा कथम् आसीत्, पक्षिराजश्रेष्ठ? किं वचनं तदा सीता उक्तवती?