सूर्यचन्द्रमसाविव धर्मस्य धारकौ, यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्, तौ अपि महाबलिनौ लोकस्य नेत्ररूपौ, ग्रहेण पीडितौ। देवदानवश्रेष्ठाः अपि, नरश्रेष्ठ, विधेर्न गन्तारः; सर्वे देहवन्तः भाग्यपराधीनाः। देवेन्द्रादिषु अपि, नरशार्दूल, शुभाशुभयोः वृत्तान्तः श्रूयते; तस्मात् त्वं शोकं न कर्तुमर्हसि। यदि अपि वैदेही मृताऽस्ति, यदि नष्टा वा, राघव, त्वं न साधारणपुरुषवत् शोकं कर्तुमर्हसि। यथा सर्वं पश्यन्तः पुरुषाः स्थिरदृष्टयः, कठिनेष्वपि क्लेशेषु न शोकं कुर्वन्ति, तथा त्वमपि, राम, नित्यं न शोचितुमर्हसि। अतः, नरश्रेष्ठ, त्वं बुद्ध्या तत्त्वं विचिन्तय; ये प्राज्ञाः, तर्केण शुभाशुभं पश्यन्ति। येषां कर्मणां गुणदोषौ अदृष्टौ, फलं च सन्दिग्धम्, तेषां इच्छितं फलं न जायते यत्नविना। पूर्वं त्वया अपि मया प्रति एवं उक्तम्; त्वां कोऽन्यः शिक्षयितुं शक्तः? अपि बृहस्पतिः न। तव बुद्धिः, महाबुद्धे, देवैरपि दुर्बोध्या; शोकग्रस्तया तया अहं त्वां बोधयामि। त्वदीयं दिव्यमानुषं वीर्यं, स्वबलं च दृष्ट्वा, इक्ष्वाकुवृषभ, शत्रुविनाशाय यतस्व। सर्वनाशस्य किं प्रयोजनं, नरश्रेष्ठ? तं एव दुष्टशत्रुं विज्ञाय हन्तुमर्हसि। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आरण्यकाण्डे सप्तषष्टितमे सर्गे। ततः लक्ष्मणस्य हितमुक्तं वाक्यं श्रुत्वा, तत्त्ववेत्ता ज्येष्ठः राघवः तं गूढार्थोपदेशं प्रजगृहे। स महाबाहुः, उद्भ्रान्तं कोपं निगृह्य, दिव्यं धनुः गृहित्वा लक्ष्मणमिदं वचः अब्रवीत्—किं कुर्मः, कुतः गच्छामः, लक्ष्मण? केन उपायेन अत्र सीता अन्विष्यते, इति चिन्तय। तस्मै शोकातुराय लक्ष्मणः प्राह—अत्रैव जनस्थाने त्वं अन्वेष्टुमर्हसि। अत्र बहवः राक्षसाः, नानावृक्षलतासंवृतः, पर्वतगुहाकन्दरयुक्तः देशः अस्ति। अत्र भीमाः गुहाः, नानाव्यालनिवासाः, किन्नरगृहाणि, गन्धर्वाश्रयाश्च सन्ति। त्वया मया च तानि सर्वाणि सम्यग्विचेतव्यानि; यथा महात्मानः, प्राज्ञाः, नरश्रेष्ठ, कुर्वन्ति। आपदि पर्वत इव, प्रचण्डवातेन अपि अचलं मनः यस्य, स एव महात्मा; एवं उक्तः स रामः लक्ष्मणेन सह सर्वं वनं विचिन्वन् जगाम। कोपसंरक्तः रामः तीक्ष्णमुत्कटबाणं धनुषि संविधाय, गिरिशृङ्गसमानं पतितं जटायुषं ददर्श। रक्तकर्दमसिक्तं, भूमौ शयानं, गिरिशृङ्गवत् तं जटायुषं दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं प्राह। एष एव, लक्ष्मण, सीतां वैदेहीं भक्षयित्वा निःसंशयं विश्राम्यति; अस्य वयांसि राक्षसस्वरूपस्य अरण्ये विचरन्ति। विशाललोचनां सीतां भक्षयित्वा, इदानीं स सुखेन शयानः; तं तेजस्विनं बाणैः ज्वलद्भिः निहन्यामि। एवं ब्रुवाणः रामः, क्रोधात् पृथिवीं सागरान्तामिव कम्पयन्, धनुषि तीक्ष्णं बाणं सन्धाय, तं द्रष्टुमुपचक्रमे। स पक्षिराजः, श्लेष्मरुधिरमुद्वमन्, दीनया कण्ठगद्गदया वाचा दशरथात्मानं रामं प्राह। दीर्घायुषिन्, त्वं या देवीमत्र महावने अन्वेषसि, सा च मम प्राणाश्च रावणेन हृतौ। राघव, त्वयि लक्ष्मणे च अपस्मिन्सति, अहं तां सीतां महाबलिना रावणेन हृतां दृष्टवान्। अहं तस्य रावणस्य युद्धे सीतार्थे प्रत्ययुध्यम्; तस्य रथः छत्रं च भग्नम्, स भूमौ पतितः। एष तस्य भग्नं धनुः, एते बाणाः, एष युद्धे भग्नः रथः। अस्य सारथिः मम पक्षेण निपातितः; स रावणः, मम श्रान्ते, खड्गेन मे पक्षौ छित्त्वा, वैदेहीं आदाय आकाशे जगाम। अतः, राम, मां न हन्तुमर्हसि; राक्षसेनैव हतस्य मे हानिः जाताऽस्ति। एवं स पक्षिराजः सीतायाः प्रियं वृत्तान्तं निवेद्य, रामः तं जटायुषं बबन्ध, धनुः परित्यज्य। स भूमौ पतितः, लक्ष्मणेन सह, विललाप; स्थिरधीरः अपि रामः द्विगुणेन शोकवशं गतः। तं एकाकिनं, एकपथे, पुनः पुनः दीर्घश्वासिनं दृष्ट्वा, शोकार्तः रामः सौमित्रिं इदं वचनमुवाच— राज्यं हृतम्, अरण्यनिवासः, सीता नष्टा, पक्षिराजः हतः—एवं मम विपत्तिः अग्निमपि दग्धुं शक्ताऽस्ति। यदि अद्य अहं समग्रं महोदधिं तरेयम् अपि, मम दारुण्येन सागरपतिरपि शुष्येत। निःसन्देहं, चराचरेषु प्राणिषु, मम इव महाव्यसने पतितस्य, कश्चन दुःखतरः नास्ति। अयं पक्षिराजः, महाबलः पितुः सखा, मम दारुण्येन भूमौ निपातितः। एवं बहुशः उक्त्वा, राघवः लक्ष्मणेन सह जटायुषं पुत्रवत् स्नेहेन स्पृष्टवान्।