भूमेयं, जगतः जननी, सर्वभूतैः पूजिता, हे कोसलाधिप, कम्पमाना दृश्यते। धर्मसंस्थापकौ, जगतः नेत्रे, येषु सर्वं प्रतिष्ठितम्, महाबलौ सूर्यचन्द्रमसौ, ग्रहेण आक्रान्तौ। सुरश्रेष्ठाः अपि, हे नरश्रेष्ठ, दैवात् न मोच्यन्ते; सर्वे देहिनः विधेः वशगाः। देवानामपि, इन्द्रादीनां मध्ये, शुभाशुभयोः कथाः श्रूयन्ते, हे पुरुषसिंह; अतः त्वं शोचितुम् अर्हसि न। यदि वैदेही मृताऽपि स्यात्, यदि नष्टाऽपि स्यात्, हे राघव, त्वं न शोचितुम् अर्हसि यथा सामान्यः नरः। यथा त्वद्विदाः, सर्वदर्शिनः, महतीषु अपि आपदेषु, न शोचन्ति, हे राम, तेषां दृष्टिः न प्रमीयते। अतः, पुरुषश्रेष्ठ, बुद्ध्या सत्यम् अन्विचिन्त्य, ये बुद्धिसम्पन्नाः, तैः युक्त्या शुभाशुभयोः विवेकः क्रियते। येषां कर्मणां गुणदोषौ अदृश्यौ, फलम् च अनिश्चितम्, तेषां काम्यफलम् न सिध्यति यत्नं विना। एतद् यथार्थम्, हे वीर, त्वया मया पूर्वम् उक्तम्; त्वां कोऽनुशिष्येत्—बृहस्पतिरपि न। तव बुद्धिः, हे महाबुद्धे, देवानामपि दुर्ग्राहा; दुःखेन तु तव विज्ञानं आच्छादितम्, तस्मात् अहम् तद् बोधयामि। तव दैवीमानुषी च शक्तिः, स्वबलं च दृष्ट्वा, हे इक्ष्वाकुवृषभ, शत्रुविनाशाय यतस्व। किं सर्वनाशेन, हे पुरुषश्रेष्ठ? त्वं तं एव पापकृतं शत्रुं विज्ञाय विनाशय। एवं श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे, अरण्यकाण्डे, सप्तषष्टितमे सर्गे। लक्ष्मणस्य सुसमाहितं वचः श्रुत्वा, ज्येष्ठः राघवः, तत्त्वदर्शी, तस्य गूढं उपदेशं स्वीकृतवान्। स महाबाहुः, उद्भूतं कोपम् निगृह्य, दिव्यं धनुः गृहीत्वा, लक्ष्मणं प्रति वाक्यम् उवाच—"किं कुर्मः, कुतः गच्छामः, हे लक्ष्मण? केन उपायेन सीतां अत्र प्राप्नुयाम?" इति। तस्मिन् शोकातुरे, लक्ष्मणः प्रत्युवाच—"एतत् एव जनस्थानम् अन्वेष्टव्यम्।" "इह बहवः राक्षसाः, विविधवृक्षलतान्वितम्, गिरिदुर्गखण्डगुहायुतम्। इह च बहवः भयानकाः गुहाः, नानाव्यालसमाकीर्णाः, किन्नरनिवासाः, गन्धर्वालयाः च। त्वया मया च तानि स्थलानि सम्यग्विचेतव्यानि; त्वद्विदाः महात्मानः, बुद्धिसम्पन्नाः, तथा कुर्वन्ति। आपद्गतमपि, पर्वत इव वातेन न चलति।" इति उक्तः, स लक्ष्मणेन सह सर्वं वनं विचिन्वन्। क्रुद्धः रामः, तीक्ष्णं कार्मुकम् धनुषि सज्जयन्, गिरिशृङ्गसमुत्कृष्टं पतितं भूतले, जयन्तं पक्षिराजं ददर्श। रक्तसिक्तं जटायूं भूमौ शयानं दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं उवाच—"एष एव, निःसंशयं, सीतां जनकात्मजां भक्षयित्वा, गृध्ररूपधारी राक्षसः अत्र विचरति।" "विशाललोचनां सीतां भक्षयित्वा, स सुखेन विश्रान्तः; तम् उग्रैः दीप्तैः बाणैः हनिष्यामि।" एवं कृत्वा, रामः कोपसमाविष्टः, भूमिं सागरपर्यन्तामिव कम्पयन्, तीक्ष्णं बाणं धनुषि सज्जयन्, तं द्रष्टुम् अग्रे जगाम। स पक्षिराजः, फेनिलरुधिरनिष्क्रान्तः, दीनया स्वरया, दशरथात्मानं रामं प्रति उवाच—"दीर्घायुषिन्, त्वं यत्र देव्या अन्वेषणं कुर्वन्, तत्र सा अपि मम प्राणाः च रावणेन हृताः।" "राघव, त्वयि लक्ष्मणे च अनुपस्थिते, अहं तां रावणेन बलात् हृतां दृष्टवान्। सीतार्थे रावणेन सह युद्धम् अकरवम्; तस्य रथः, छत्रम् च नष्टम्, स भूमौ पतितः। एष तस्य भग्नं धनुः, एते तस्य बाणाः; एष च युद्धे भग्नः युद्धरथः। एष रथसारथिः, मम पक्षेण निपातितः, भूमौ शयानः। रावणः, मम श्रान्ते, खड्गेन मम पक्षौ छित्त्वा, जानकिं आदाय, आकाशे उत्पपात। अतः, राम, मां न हन्तुम् अर्हसि; राक्षसेनैव अहं हतः।" रामः, सीतासंबद्धं प्रियं वृत्तान्तं ज्ञात्वा, महद् धनुः उपसंहरन्, पक्षिराजं समाश्लिष्य। स भूमौ पतितः, लक्ष्मणेन सह विललाप; स्थिरोऽपि रामः, द्विगुणेन शोकाभिभूतः। तं एकं, एकाकी पन्थानम् अनुगच्छन्तं, पुनः पुनः दीर्घश्वासं कुर्वन्तं दृष्ट्वा, शोकार्तः रामः सौमित्रिं इदं वचनम् उवाच— "राज्यं नष्टम्, वनवासः, सीता हृता, पक्षिराजः च हतः—एवं मम विपद् अग्निमपि दहेत्। यदि अद्यापि अहं पूर्णं महोदधिं तरेयम्, नूनं मम दारुण्येन नदीनाथः अपि शुष्येत। नास्ति लोके, चराचरेषु, मत्समः कश्चित् दुर्भाग्यवान्, योऽहं महतीं विपत्तिं प्राप्तः। एष पक्षिराजः, महाबलः, पितुः सखा, मम दुष्टभाग्येन भूमौ निपातितः।