राज्ञः पुरोहितः महर्षिः वसिष्ठः, अस्माकं पितुः पूज्यः, एकस्मिन्नेव दिवसे शतं पुत्रान् उत्पादितवान्, ते अपि सर्वे नष्टाः। एषा अपि भूः, जगतः माता, सर्वैः प्राणिभिः पूजिता, हे कोसलाधिप, कम्पन्तीव दृश्यते। धर्मस्य धारकौ, लोकस्य नेत्रे, येषु सर्वं प्रतिष्ठितम्—महातेजस्वी सूर्यः च चन्द्रः—ग्रहणं प्राप्तवन्तौ। परमेष्ठिनः अपि, देवाः अपि, हे नरश्रेष्ठ, भाग्यं नातिक्रमन्ति; सर्वे देहिनः विधिनियमिताः। इन्द्राद्याः देवेषु अपि, शुभाशुभं भाग्यं श्रूयते, हे पुरुषसिंह, तस्मात् त्वं शोकं न कुर्याः। यदि वाऽपि वैदेही मृताऽपि, यदि वाऽपि हता, हे राघव, त्वं वीरः, साधारणः इव शोकं न कुर्याः। यथा त्वद्विदः सर्वदृष्टयः, हे राम, महतीषु आपत्तिषु अपि शोकं न कुर्युः, तेषां दृष्टिः न चलति। अतः नरश्रेष्ठ, बुद्ध्या सत्यम् अनुचिन्तय; ये बुद्धिमन्तः, तर्केण शुभाशुभं विविनक्ति। येषां कर्मणां गुणदोषौ अदृष्टौ, फलम् अपि अनिश्चितम्, तेषां इच्छितं फलम् न सिध्यति विनाऽयत्नम्। पूर्वं त्वं एवमुक्तवान्, हे वीर, त्वां कः शिक्षयेत्—बृहस्पतिः अपि न। तव बुद्धिः, हे महाबुद्धे, देवैरपि दुर्ग्राह्या; किन्तु शोकवशात् तव ज्ञानम् आवृतम्, तस्मात् अहं तद् बोधयामि। तव दिव्यं मानुषं च वीर्यं दृष्ट्वा, स्वबलम् च, हे इक्ष्वाकुवृष, शत्रूनां विनाशाय यतस्व। सर्वेषां विनाशः किमर्थम्, हे नरश्रेष्ठ? केवलं तं दुष्टं शत्रुं विविच्य नाशयितव्यः। एवं श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे, अरण्यकाण्डे, सप्तषष्टितमः सर्गः। लक्ष्मणस्य सुवाचं वाक्यं श्रुत्वा, ज्येष्ठः राघवः तत्त्वदर्शी, तस्य गम्भीरं उपदेशं स्वीकृतवान्। स महाबाहुः, स्वरोषम् निगृह्य, शुभं धनुः गृहीत्वा, लक्ष्मणं उवाच—"किम् करिष्यामः, हे पुत्र? क्व गच्छेम, लक्ष्मण? केन उपायेन अत्र सीता प्राप्तव्या? चिन्तय।" तं दुःखितं दृष्ट्वा, लक्ष्मणः उवाच—"एषा जनस्थानं एव अन्वेष्टव्या।" तत्र अनेकैः राक्षसैः, विविधैः वृक्षलताभिः, पर्वतदुर्गैः, गह्वरैः च युक्तम्। तत्र भयङ्कराणि गह्वराणि, विविधैः पशुभिः पूर्णानि, किन्नराणां निवासाः, गन्धर्वाणां वसतयः च। त्वया मया च तानि स्थानानि सम्यक् अन्वेष्टव्यानि; ये महात्मानः, बुद्धिमन्तः, नरश्रेष्ठाः, तद् एव कुर्वन्ति। आपत्तिषु ते न चलन्ति, यथा पर्वताः वातेन न कम्पन्ति। एवं वाक्यं श्रुत्वा, स रामः लक्ष्मणेन सह सर्वं वनं अन्वेष्टवान्। क्रुद्धः रामः तीक्ष्णं शरं धनुषि स्थापयन्, स गिरिशिखराकारं, भूमौ पतितं, प्रसिद्धं पक्षिराजं दृष्टवान्। रक्तेन सिक्तं, भूमौ शयानं, गिरिशिखरम् इव, जटायुम् अपश्यत्; तं दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणं उवाच—"एषः, निःसन्देहं, सीतां, विदेहराजकन्यां, उपभुक्तवान्। स्पष्टं, राक्षसवेषधारी पक्षी अत्र विचरति।" "विस्तीर्णनेत्रां सीतां उपभुक्त्वा, सुखेन विश्राम्यति; तं ज्वलद्भिः, मरणान्तकैः, सिध्दगैः शरैः हनिष्यामि।" इत्युक्त्वा, रामः, भूमिं समुद्रपर्यन्तां कम्पयन् इव, तीक्ष्णं शरं धनुषि स्थापयन्, समीपं जगाम। तदा पक्षिराजः, फेनयुक्तं रक्तं वमन्, दाशरथये रामाय, क्षीणया, दुःखितया वाचा उवाच—"हे दीर्घायुषः, त्वं या देवीम् अत्र महावने अन्वेषयसि, ताम् अपि, मम जीवितम् अपि, रावणः हृतवान्।" "हे राघव, त्वया लक्ष्मणेन च अनुपस्थिते, अहं तां सीतां रावणेन बलात् हृतां अपश्यम्।" "रावणं सीतायाः कृते युद्धे समागतम्; तस्य रथः, छत्रम् च भग्नम्, भूमौ पतितम्।" "एष तस्य भग्नं धनुः, एते तस्य शराः; अत्र, हे राम, युद्धे भग्नं रथम् अस्ति।" "अत्र तस्य सारथिः, मम पक्षेण हतः, भूमौ शयानः; रावणः, मम क्लान्ते, शस्त्रेण पक्षौ छित्त्वा।" "सीतां विदेहराजकन्यां गृहीत्वा, आकाशे उड्डीनः; हे राम, मां न हनिष्यसि, राक्षसेन पूर्वमेव अहम् अभिहतः।" रामः, सीतायाः प्रियं वृत्तान्तं ज्ञात्वा, पक्षिराजं आलिङ्ग्य, महद् धनुः उपसंहृत्य, भूमौ पतितः, लक्ष्मणेन सह रोदितवान्; दृढः अपि, द्विगुणेन शोकः अभिभूतः। तं एकाकिनं, एकान्तमार्गे, पुनः पुनः श्वासन्तं दृष्ट्वा, दुःखी रामः सौमित्रिम् इदं वचनम् उवाच—"राज्यं नष्टम्, वनवासः, सीता हता, पक्षिराजः अपि मृगयितः—मम एषा आपत्ति अग्निम् अपि दग्धुम् अर्हति।" "यदि अद्य अहम् महद् समुद्रं अतिक्रम्येयम्, निश्चितम्, मम दुरभाग्येन, नदीपतिः अपि शुष्येत्।" "न संसारस्य, चराचरस्य, मत्तः अधिकं दुरभाग्यः अस्ति, योऽहं महतीं आपत्तिसञ्ज्ञां पतितः।" एवं रामः दुःखेन अभिभूतः, लक्ष्मणेन सह, वनं अन्वेष्य, जटायुम् दृष्ट्वा, तस्य दुःखं श्रुत्वा, शोकमग्नः अभवत्।