शोकवेगेनाभिभूतः रामः, त्यक्त इव विलपन्, महन्मोहग्रस्तचित्तः सञ्जातविषण्णात्मा बभूव। तस्य दुःखार्तस्य किञ्चित्कालानन्तरं सौमित्रिः लक्ष्मणः पादौ सम्पीड्य तमुत्थापयामास। स लक्ष्मणः प्राह—“महत्या तपसा महद्भिश्च कर्मभिः राजा दशरथस्त्वां प्राप्तवान्, यथा देवाः सुधामिव। तव गुणैः बद्धः स भूमिपतिः पितरौ स्वर्गमुपगतवान्, यथा भरतस्य श्रुतम्। हे काकुत्स्थ, यदि त्वं समुपस्थितं दुःखं सोढुं न शक्नोषि, तर्हि कोऽन्यः सामान्यः दुर्बलः च तद्विधं दुःखं सोढुं समर्थः स्यात्? आत्मानं संनियच्छ, पुरुषश्रेष्ठ! को वा प्राणिनां दुःखस्पर्शात् विमुक्तः? यथा वह्निः क्षणमात्रं स्पृशति ततः क्षम्यते, एवं दुःखानि अपि। यदि त्वं, शोकाभिभूतः, तेजसा लोकराशिं दहेः, नरश्रेष्ठ, तर्हि क्लिष्टजनानां का विश्रान्तिः स्यात्? एष एव लोकरितिः—नहुषात्मा ययातिरपि तद्गतिं प्राप, यत्रेन्द्रः स्थितः, तथापि तं दुःखं प्राप्तम्। वसिष्ठोऽपि महर्षिः, पितुः पुरोहितः, एकस्मिन्नेव दिने शतं पुत्रानजनयत्, ते सर्वे विनष्टाः। एषा अपि पृथ्वी, जगन्माता, सर्वभूतैः पूजिता, कोसलाधिप, कम्पमाना दृश्यते। धर्मधारकौ लोके नेत्रे, येषु सर्वं प्रतिष्ठितम्—बलवान् सूर्यश्चन्द्रमसौ—अपि ग्रहणं प्राप्नुतः। महात्मनः, देवाः अपि न भाग्यपथात् पलायन्ते; सर्वे देहिनः विधेः वशाः। सुरेषु अपि, इन्द्रादिषु, शुभाशुभयोः श्रुतिः, नृसिंह, तस्मात्त्वं मा शोचिः। यदि वैदेही मृतापि, नष्टापि वा स्यात्, राघव, त्वं वीर, साधारणवत् मा शोचः। यदृशा भवन्ति सर्वदर्शिनः, ते महतीषु आपदः अपि नित्यं न शोचन्ति, रम; तेषां दृष्टिः न चलति। अतः, नरश्रेष्ठ, बुद्ध्या तत्त्वं विचिन्तय; ये बुद्धिमन्तः, ते युक्त्या शुभाशुभं विविनक्ति। येषां कर्मणां गुणदोषौ अदृष्टौ, फलस्य च आगमः अनिश्चितः, तेषां वाञ्छितं फलम् अयत्नेन न जायते। एतेनैव प्रकारेण पूर्वं त्वया मया सह वारंवारं उक्तम्; त्वां कोऽन्यः शिक्षयेत्—बृहस्पतिरपि न। तव बुद्धिः, महाप्राज्ञ, देवैरपि दुरवगम्या; किन्तु शोकवेगेन तव विज्ञानं नष्टम्, तस्मात्तद्विबोधयामि। तव दिव्यं मानुषं च वीर्यं, स्वबलं च दृष्ट्वा, इक्ष्वाकुवृषभ, शत्रुविनाशाय यतस्व। किं सर्वनाशेन, नरश्रेष्ठ? केवलं तं दुष्टशत्रुं विज्ञाय नाशय।” एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे सप्तषष्टितमे सर्गे। सौमित्रिणा एवमुक्तं हितं वचः श्रुत्वा, ज्येष्ठः राघवः तत्त्ववित् तद्वाक्यं प्रहृष्टचित्तः प्रतिजग्राह। स महाबाहुः उदितं कोपं निगृह्य, दिव्यं धनुः गृहीत्वा लक्ष्मणं प्रति इदं वचनमब्रवीत्—“किं कुर्मः, वत्स? कुत्र वा गच्छामः, लक्ष्मण? केन वा उपायेन सीतां अत्र प्राप्नुयाम? एतद्विचिन्तय।” तं दुःखार्तं लक्ष्मणः प्राह—“एतदेव जनस्थानं अनुसन्धातव्यं त्वया। अत्र बहवो राक्षसाः, नानावृक्षलता आविष्टं, पर्वतगुहाखड्गश्च। बहवः भीषणा गुहा: सन्ति, तत्र नानाव्यालसंघा, किन्नरनिवासाश्च, गन्धर्वालयाश्च। तानि स्थानानि त्वया मया सह सम्यक् अन्वेष्टव्यानि; यदृशा बुद्धिसम्पन्ना महात्मानः, नरश्रेष्ठ, ते एवं कुर्वन्ति। आपदः समुपस्थिताः अपि, पर्वतवत्, वायुवेगेन न चलन्ति।” एवं लक्ष्मणेन उक्तः रामः तेन सह सर्वं वनं विचचार। स क्रुद्धः रामः तीक्ष्णं शरं धनुषि सन्धानयन्, तदा गिरिशृङ्गसमप्रभं पतितं भूतले विहंगराजं ददर्श। स जयायुषं रक्तरक्ताङ्गं भूमौ शयानं गिरिशिखरमिव जटायुम् अपश्यत्; तं दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणम् इदं वचनमब्रवीत्—“अनेन एव सीता जनकात्मजा निःसंशयं भक्षिता; असावयं गृध्ररूपधारी राक्षसः वनं विचरति। विशाललोचना सीता अस्य भुक्ता, स च सुखेन विश्रान्तः; अहं तं दीप्तैः मरणान्तकैः शरैः हनिष्यामि।” एवं कृत्वा रामः क्रोधात् पृथिवीं सागरान्तां कम्पयन्निव, तीक्ष्णं शरं धनुषि सन्धानयन् अग्रे जगाम। तदा स पक्षिराजः, श्लेष्मलरुधिरमुद्वमन्, दीनस्वरेण दशरथात्मानं रामं वाक्यमुवाच—“दीर्घायु, यत् त्वं एतस्मिन् महावने देव्या अनुसन्धानं करोति, सीता अपि मम प्राणाश्च रावणेन हृताः। राघव, त्वयि लक्ष्मणे च अप्राप्ते, अहं तां महाबलरावणेन हृतां दृष्टवान्। तस्य सीतार्थं युद्धे समागतः, तस्य रथं छत्रं च नष्टं, स भूमौ पतितः। एष तस्य भग्नं धनुः, एते च शराः; अत्रैव राम, तस्य भग्नः रथः युद्धे दृश्यते।” इति।