श्रीरामः दुःखेन संतप्तः, त्यक्तवत्स्वजनः इव विलपन्, मोहमहता समाविष्टः, अत्यन्तमुपहतचेताः बभूव। तदा सौमित्रिः लक्ष्मणः, किञ्चित्कालमतिक्रम्य, रामस्य पादौ मृदु स्पृशन्, तमुत्थापयामास। स लक्ष्मणः प्रबोधितवान्—"राजा दशरथः, तपसा महता च कर्मभिः च, त्वां प्राप्तवान्, यथा देवाः सुधां लभन्ते। तव गुणैः बद्धः स भूमिपालः, पृथिव्याः स्वामी, त्वत्तो वियुक्तः दिवं गतवान्, यथा भरतस्य विषये श्रुतमस्ति। यदि त्वं, काकुत्स्थ, एषः दुःखः न सह्यः, तर्हि अन्यः कः सामान्यः, क्षुद्रबलः वा, तं सहेत? आत्मानं संनियच्छ, पुरुषर्षभ; कः प्राणिनां दुःखैः अंस्पृष्टः? यथा अग्निः, क्षणमिव स्पृशति, ततः गच्छति। यदि त्वं, शोकाभिभूतः, तेजसा लोकान् दहेः, पुरुषव्याघ्र, तदा क्लिष्टजनाः कुत्र शरणं प्राप्नुयुः? एष एव लोकधर्मः; ययातिः, नहुषस्य पुत्रः, इन्द्रसमं स्थानं प्राप्य अपि, तेनापि दुःखं प्राप्तम्। वसिष्ठो महर्षिः, पितुः पुरोहितः, एकस्मिन्नेव दिवसे शतं पुत्रान् जनयामास, तेऽपि सर्वे नष्टाः। एषा अपि पृथिवी, जगतो जननी, सर्वभूतैः पूजिता, कोसलाधिप, कम्पमाना दृश्यते। धर्मद्वयमुपधारकौ, लोचनौ जगतः, येषु सर्वं प्रतिष्ठितम्—सूर्यचन्द्रमसौ—अपि ग्रहणानि अनुभूतवन्तौ। महात्मानः अपि, देवाः अपि, पुरुषश्रेष्ठ, विधेर्न गच्छन्ति; सर्वे देहिनः दैवस्य वशगाः। देवेषु अपि, इन्द्रादिषु, शुभाशुभे श्रूयते; पुरुषव्याघ्र, त्वं मा शुचः। यदि वैदेही मृतापि स्यात्, नष्टापि वा, राघव, त्वं, वीर, न साधारणवत् शोचितुमर्हसि। ये पुरुषाः सर्वं पश्यन्ति, ते नित्यं न शोचन्ति, राम, महतीषु आपदिषु अपि, तेषां दृष्टिः स्थिरा भवति। तस्मात्, पुरुषश्रेष्ठ, बुद्ध्या तत्त्वं विचिन्तय; बुद्धिमन्तः युक्त्या शुभाशुभं पश्यन्ति। येषां कर्मणां गुणदोषौ अदृष्टौ, फलानि च अनिश्चितानि, तेषां इच्छितं फलं न सिध्यति, यत्नं विना। एषा हि, वीर, त्वया पूर्वं मया सह उक्तम्; त्वां कोऽन्यः उपदिशेत्—बृहस्पतिरपि? तव बुद्धिः, महाबुद्धे, देवैरपि दुर्निवार्या; शोकाभिभूतया तु तां प्रबोधयामि। तव दिव्यं च मानुषं च वीर्यं दृष्ट्वा, स्वबलं च, इक्ष्वाकुवृषभ, रिपूनां नाशाय यतस्व। किं सर्वविनाशेन, पुरुषश्रेष्ठ? तं दुष्टं रिपुमेव विज्ञाय नाशयेत्।" एवं श्रीवाल्मीकि रामायणे, अरण्यकाण्डे, षट्षष्टितमः सर्गः समाप्तः। ततः लक्ष्मणस्य सुसंहितवचः श्रुत्वा, ज्येष्ठः राघवः, तत्त्वदर्शी, तस्य गाढामुपदेशं स्वीकृतवान्। स महाबाहुः, उद्भ्रान्तं रोषं निगृह्य, शुभं धनुः गृहीत्वा, लक्ष्मणं प्रति उवाच—"किं कुर्मः, वत्स? कुत्र गच्छाम, लक्ष्मण? केन उपायेन वैदेहीमत्र प्राप्नुयाम? विचिन्तय।" तं दुःखेन पीडितं दृष्ट्वा, लक्ष्मणः उवाच—"अत्रैव जनस्थानं अन्वेष्टव्यम्। अत्र बहवः राक्षसाः, विचित्रवृक्षलता उपवेष्टितम्; अत्र पर्वतगुहाश्च, कन्दराश्च, गुहाश्च सन्ति। तत्र बहवः भीमाः गुहाः, विविधमृगसंकीर्णाः, किन्नरालयाः, गन्धर्वनिवेशाश्च। तानि स्थानानि त्वया मया च सम्यग्विचेतव्यानि; महात्मानः, बुद्धिसंपन्नाः, पुरुषश्रेष्ठ, एवं कुर्वन्ति। आपद्गतेषु अपि, गिरय इव, न चलन्ति।" एवमुक्त्वा, स रामः लक्ष्मणेन सह सर्वं वनं विचेतुम् आरब्धवान्। क्रुद्धः रामः, तीक्ष्णं शरं धनुषि सज्जीकृत्य, महतीं गिरिशृङ्गसन्निभं पतितं खगपतिं ददर्श। तं रक्तसिक्तं जटायूं, भूमौ पर्वतशिखरमिव शयानं दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं प्रति उवाच—"अनेनैव वैदेही, जनकात्मजा, भक्षितेति न संशयः; स्पष्टं खगवेषधारी राक्षसः अत्र विचरति। स विशाललोचना सीता भुक्त्वा, इदानीं सुखेन विश्रान्तः; तं अहं दीप्तैः घोरैः शरैः हनिष्यामि।" इत्युक्त्वा, रामः, क्रोधात् भूमिं समुद्रपर्यन्तां कम्पयन्निव, तीक्ष्णं शरं धनुषि सज्जीकृत्य, जटायूं द्रष्टुं ससार। स पक्षी, फेनिलं रक्तं वमन्, दीनया स्वरया दशरथात्मजं रामं उवाच—"दीर्घायुषिन्, वनमहदिदं देव्या अन्वेषणे त्वया, सा च मम प्राणाश्च रावणेन हृताः। राघव, त्वया लक्ष्मणेन च अनुपस्थिते, अहं तां रावणेन बलेन नीतां ददर्श। तस्य सीतार्थे समरे समागतस्य, रावणस्य रथं छत्रं च भग्नम्, स भूमौ पतितः।" एवं श्रीवाल्मीकि रामायणे, अरण्यकाण्डे, सप्तषष्टितमः सर्गः।