राजन्, यदि त्वं सीतां धर्मेण, प्रार्थनया, नम्रतया च न लभसे, तर्हि तान् शरैः सुवर्णपुङ्खैः, इन्द्रवज्रैः इव, विनाशय। एवमुक्त्वा, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे, अरण्यकाण्डे, षट्षष्टितमे सर्गे, कथा प्रवर्तते। रामः तु, महदात्मनः शोकस्य पराभूतः, त्यक्तवत्स इव विलपन्, महद्भिः मोहजालैः आवृतचित्तः, अत्यन्तदुःखितः, मनसा नष्टः अभवत्। ततः सौमित्रिः लक्ष्मणः, किञ्चित्कालानन्तरं, रामस्य चरणौ सम्पीड्य, तमुत्थापयामास। सः उवाच—महातपसा, महात्मना च, दशरथराजा त्वां प्राप्तवान्, यथा देवाः सुधां प्राप्नुवन्ति। तव गुणैः बद्धः स राजा, पृथिव्याः स्वामी, त्वत्तः वियुक्तः, दिवं गतवान्; यथा भरतस्य विषये अपि श्रुतम्। यदि त्वं, ककुत्स्थ, एषं प्राप्तं शोकं न सहसे, तर्हि अन्यः कः, सामान्यः, अल्पबली वा, तं सहेत? आत्मानं संनियच्छ, नरश्रेष्ठ; कः जीविषु दुःखेन न स्पृश्यते? अग्निवत्, राजन्, दुःखानि क्षणमिव स्पृशन्ति, ततो गच्छन्ति। यदि त्वं, शोकाभिभूतः, स्वतेजसा लोकान् दहेः, पुरुषसिंह, तर्हि क्लिष्टाः जनाः कुत्र शमं लभेरन्? एष एव लोके धर्मः; ययातिः नहुषात्मजः अपि इन्द्रस्य समं स्थानं प्राप्तवान्, तथापि तं दुःखं प्राप्नोत्। वसिष्ठो महानृषिः, अस्माकं पितुः पुरोहितः, एकस्मिन्नेव दिने शतं पुत्रान् उत्पादितवान्, ते अपि सर्वे नष्टाः। इयं च पृथिवी, जगतो जननी, सर्वभूतैः पूजिता, कोसलाधिप, अपि कम्पमाना दृश्यते। धर्मन्याययोः धारकौ, लोचनौ इव जगतः, यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्—सूर्यचन्द्रमसौ—अपि महाबलिनौ, ग्रहेण पीडितौ। सर्वे अपि महात्मानः, देवाश्च, नरश्रेष्ठ, विधेः पारम न गच्छन्ति; सर्वे देहवन्तः, भाग्यस्य वशे स्थिताः। देवेषु अपि, इन्द्रादिषु, शुभाशुभे काले श्रूयते, पुरुषसिंह; अतः त्वं न शोचितुम् अर्हसि। यदि अपि वैदेही मृतापि स्यात्, यदि अपि नष्टा, राघव, त्वं न शोचितव्यः, यथा सामान्यः नरः। त्वद्विधानः पुरुषः, सर्वं पश्यन्, महतीषु आपदः अपि न शोचति, राम, तस्य दृष्टिः न चलति। तस्मात्, नरश्रेष्ठ, बुद्ध्या सत्यम् आलोकय; ये बुद्धिमन्तः, ते युक्त्या शुभाशुभं विविनक्ति। येषां कर्मणां गुणदोषौ अदृष्टौ, फलं च अनिश्चितम्, तेषां इच्छितं फलम् विना प्रयत्नं न जायते। एवं हि त्वया पूर्वं मयि उक्तं, वीर; त्वां कः उपदिशेत्—बृहस्पतिरपि न। तव बुद्धिः, महाबुद्धे, देवैः अपि दुर्ग्राह्या; परन्तु शोकाभिभूतया तव प्रज्ञया, अहम् ताम् बोधयामि। तव दिव्यं च मानुषं च वीर्यं दृष्ट्वा, स्वबलं च, इक्ष्वाकुवृषभ, शत्रुविनाशाय यत्नं कुरु। किं सर्वविनाशने प्रयोजनम्, नरश्रेष्ठ? त्वं तं एव दुष्टशत्रुं विज्ञाय विनाशय। एवम्, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे, अरण्यकाण्डे, सप्तषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। लक्ष्मणस्य सुहितं वचः श्रुत्वा, ज्येष्ठः राघवः, तत्त्वदर्शी, तस्य गूढमुपदेशं समन्यत। सः महाबाहुः, उद्यतं क्रोधं निगृह्य, शुभं धनुः गृहीत्वा, लक्ष्मणं प्रति उवाच—किं कुर्मः, वत्स? कुत्र गच्छामः, लक्ष्मण? केन उपायेन अत्र सीतां प्राप्नुयाम? इदं विचिन्तय। तं दुःखार्तं लक्ष्मणः उवाच—अयं जनस्थानदेशः अन्वेष्टव्यः। अत्र बहवः राक्षसाः, विविधैः वृक्षलताभिः आवृतः; अत्र गिरिदुर्गाणि, कन्दराणि, गुहाश्च। अत्र बहवः भीषणा गुहाः, विविधमृगसंकीर्णाः, किन्नरालयाः, गन्धर्वनिकेतनानि च। त्वं मया सह तानि स्थलेषु सम्यक् अन्वेष्टुम् अर्हसि; महात्मानः, बुद्धिसम्पन्नाः, नरश्रेष्ठ, एवं कुर्वन्ति। आपदः समुपस्थिताः अपि, पर्वतवत्, वायोः वेगेन अचला भवन्ति। एवमुक्तः, सः लक्ष्मणेन सह, सर्वं वनं विचचार। क्रोधसंरक्तः रामः, तीक्ष्णं कर्षणं बाणं धनुषि संविधाय, अपश्यत् तत्र गृध्रराजं, शिखरमिव पर्वतस्य, भूमौ पतितम्। सः जटायुम्, रक्तरूषितं, भूमौ शयानं, पर्वतशिखरमिव, दृष्ट्वा, लक्ष्मणम् उवाच। अनेन, सीता, जनकात्मजा, निःसंशयं भक्षिताऽस्ति; स्पष्टं, गृध्ररूपधारी राक्षसः अयं वने विचरति। विस्तीर्णलोचना सीता भुक्त्वा, अयं सुखेन विश्रान्तः; तेजोदीप्तैः, मृत्युदायकैः, सुप्रवृत्तैः बाणैः, अहं एनं हनिष्यामि। इत्युक्त्वा, रामः, क्रोधात् पृथिवीं सागरपर्यन्तामिव कम्पयन्, तीक्ष्णं बाणं धनुषि संविधाय, द्रष्टुं प्रधावत्। स तु गृध्रः, फेनिलं रुधिरं वमन्, दशरथात्मजं रामं, मन्दस्वरेण, दुःखार्तया वाचा, अब्रवीत्। दीर्घायुषिन्, त्वं यथा एषा देवी अनेन महावने अन्वेष्यते, तथा रावणेन तया सह मम अपि प्राणा हृताः। राघव, त्वयि लक्ष्मणे च अपस्मिन्न्, अहं तां महाबलिना रावणेन हृतां दृष्टवान्।